Svar við “Bréf til Láru”

Í „Bréfi til Láru“ er talað um frelsi og einstaklingsábyrgð. Þetta hljómar vel því flest okkar lítum á þessa þætti sem hornsteina góðra samfélaga. En þegar samhengið er skoðað sést að hér leynist úlfur í sauðagæru: áfengi er ekki venjuleg neysluvara og afleiðingarnar eru ekki einkamál þeirra sem drekka.

Af hverju er áfengi ekki venjuleg neysluvara?

Áfengi á þátt í myndun um 200 sjúkdóma og áverka og með því einn helsti áhættuþáttur ótímabærra andláta. Áfengi er algengasta orsök dauða hjá ungum körlum á aldrinum 25–59 ára og valdur að 13,5% dauðsfalla hjá 20–39 ára. Sem dæmi lést Amy Winehouse úr áfengiseitrun, aðeins 27 ára gömul.

Afleiðingar áfengisneyslu eru þó ekki bundnar við neytandann. Áfengi tengist slysum, ofbeldi, sjálfsvígum og morðum, fósturskaða, félagslegum vandamálum, minnkaðri framleiðni o.fl. Börn, fjölskyldur og samfélagið allt bera kostnaðinn, hvort sem þau kjósa að drekka eða ekki.

Talnaleikir áfengissalans

Elías heldur því fram að áfengisneysla hafi dregist saman og sér til stuðnings dregur hann saman litla ómarktæka sveiflu í neyslu sem líklega tengist COVID-faraldrinum þegar neysla jókst tímabundið. Við þurfum að horfa á langtímaþróun og samkvæmt Hagstofunni (ásamt OECD sem vinnur tölur sínar frá upplýsingum Hagstofunnar) sést berlega að neyslan hefur aukist um tæpan líter af hreinum vínanda síðustu tíu árin, sjá mynd.

Þá er varhugavert að á meðan áfengisneysla dregst saman í flestum öðrum OECD löndum þá er hún að aukast hjá okkur, sjá mynd.

Það er eðlilegt að spyrja sig af hverju neysla hefur aukist á meðan sala hefur verið í höndum ríkisins. Þarna má bersýnilega gera betur. Elías nefnir sem dæmi auglýsingar frá vínbúðinni. Þótt áfengið sjálft sé vissulega ekki auglýst þá erum við þarna á rangri leið. Eins má endurskoða fjölda útsölustaða Vínbúðarinnar, sem Elías telur of mikinn eða 15 búðir per 100.000 íbúa. Þarna er þó svolítill talnaleikur á ferðinni. Í fyrsta lagi telur hann með afhendingarstaði á netpöntunum sem eru ekki búðir. Í öðru lagi erum við með 5 búðir per 100.000 íbúa á Höfuðborgarsvæðinu, en ekki 15 og er það ansi mikill munur. Þar sem við búum í dreifbýlu landi er hver vínbúð á landsbyggðinni fljót að hækka meðaltalið. Kosturinn er hinsvegar sá við Vínbúðina að hún sendir ekki heim, þú þarft alltaf að sækja vöruna í Vínbúð eða afhendingarstað. Ef við erum þeirrar skoðunar að Vínbúðin sé ekki að ná markmiðum sínum í núverand rekstri þá er lausnin að bæta úr því en ekki afhenda söluna til einkaaðila.

Þegar vísað er í samfélagslegan kostnað upp á „28 milljarða“ (en ekki 100 milljarða) er verið að tala um takmarkaðan, beinan útgreiddan kostnað. Þegar allur samfélagslegi kostnaðurinn er metinn, þ.m.t. framleiðslutap, ótímabær dauðsföll og glötuð lífár, er talan yfir 100 milljarðar. Þessi tala samræmist m.a. skýrslum frá Svíþjóð og Noregi sem í raun áætla kostnaðinn vera nær 150 milljörðum ef við heimfærum þær upplýsingar á Ísland. Samkvæmt þessum gögnum kostar áfengisneysla okkur rúmlega 200 þúsund krónur á hvern fullorðinn Íslending á ári - hvort sem hann drekkur eða ekki. Munurinn er ekki falinn í gögnum, heldur í því hvort við horfum á brot af reikningnum eða tökum allan reikninginn með í myndina.

Frelsi snýst ekki um réttinn til að skaða aðra. Þegar 100 milljarða samfélagskostnaður er settur undir sama hatt og „frelsi“, er ekki verið að verja einstaklinginn - heldur viðskiptahagsmuni. Aukið aðgengi eykur hagnað seljenda, en kostnaðinn mun samfélagið borga.

Óvönduð vinnubrögð Viðskiptablaðsins

Elíast vitnar jafnframt í grein sem Viðskiptablaðið birti og ég ákvað að svara ekki opinberlega, en læt svarið sem ég sendi ritstjórninni 8. júlí 2024 fylgja með hér:

“Finnst áhugavert niðurlag hjá ykkur, þar sem þið sakið mig um að beita ekki gagnrýnni hugsun en eruð svo sjálf með einhliða skoðun og birtið ekki eina heimild sem tengist áfengisforvörnum.

Það er hægt að telja fjölda rangfærslna í ykkar grein. Fyrir það fyrsta eru til þó nokkrar skýrslur sem styðja við tölfræði Stellu og þessir 100 milljarðar eru hóflega reiknaðar…. Ef eitthvað er þá er þessi kostnaður líklega vanreiknaður því áfengi hefur lúmskari áhrif á heilsu en fólk áttar sig almennt á. Svo er ávallt leiðrétt fyrir ferðamönnum í útreikningum þjóðarneyslu áfengis. Ykkur tekst meira að segja að fara með rangt mál í einu áfengisheimildinni sem þið vitnið í (frá sænska upplýsingaráðinu um áfengi) en þar ruglið þið saman hugtökum: 15% er heildartala yfir "unregistered share" og af því er áfengi úr fríhöfunum einungis einn biti af kökunni, að meðaltali um 7,9%. Rétt hefði því verið að segja 7,9% komi úr fríhöfnum. Mér þykir afar lágkúrulegt að þið skrifið ekki undir nafni og vitnið ekki í heimildir, í sama mund og þið sakið mig um að vera ekki starfi mínu vaxin. Sem fjölmiðill berið þið gríðarlega ábyrgð á að móta viðhorf fólks í samfélaginu og ég hefði búist við meiri fagmennsku af ykkar hálfu.”

Allir græða á forvörnum en fáir á smásölu einkaaðila

Mark Pearson benti okkur á í fyrirlestri sínum á Læknadögum að fyrir hverja krónu sem við setjum í forvarnir uppskerum við 16 krónur í sparnað. Í áfengis- og vímuefnaforvörnum gildir að stjórnvaldsaðgerðir eru áhrifamestar og vegur mest takmarkað aðgengi (ríkiseinkasala, fjöldi sölustaða, opnunartími, aldur), verð, skattlagning og takmörkun markaðssetningar. Fræðsla er mjög neðarlega á listanum. Við náðum frábærum árangri í tóbaksforvörnum og erum meðal þjóða sem reykja sem minnst í heiminum en allur sá árangur er stjórnvaldsaðgerðum að þakka. Við höfum svo upplifað mikið bakslag þegar sala á nikótínvörum var færð í hendur einkaaðila, með þeim hörmulegu afleiðingum að þriðja hvert ungmenni notar nú nikótín daglega. Við þurfum að sýna ábyrgð í verki, standa vörð um lýðheilsu fyrir samfélagið allt og þegna þess.

Fyrir áhugasama bendi ég á upptöku af opna málþinginu “Skál fyrir betri heilsu!” sem haldið var í tengslum við Læknadaga og færri komust á en vildu. Fyrirlestrarnir eru stuttir og hver öðrum áhugaverðari.

Höfundur er læknir og doktor í lýðheilsuvísindum