Minni­hlutinn sem skilur ekki að hann er í minni­hluta

Í nóvember 2023 var lagt fram frumvarp meirihluta atvinnuveganefndar. Tilgangur þess var að setja grásleppu inn í kvótakerfi. Að frumvarpinu stóðu þingmenn tveggja þáverandi stjórnarflokka: Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Ljóst var að ósætti var um málið innan ríkisstjórnar þar sem Bjarni Jónsson, þá þingmaður Vinstri grænna sem sátu í þeirri ósamrýmdu stjórn með gömlu valdaflokkunum tveimur, lagði fram breytingartillögu um málið sem fól aðallega í sér að fresta því að þeir sem myndu fá úthlutað grásleppukvóta gætu framselt hann þangað til 31. ágúst 2026.

Þegar greidd voru atkvæði um málið þá var það samþykkt með atkvæðum þáverandi stjórnarþingmanna, og án atkvæða núverandi stjórnarflokka. Andstaðan við frumvarpið var skýr. Á meðal þeirra sem sögðu „nei“ var líka Þorgrímur Sigmundsson, sem sat þá og situr enn á þingi fyrir Miðflokkinn. Sá eini úr stjórnarandstöðu sem greiddi atkvæði með kvótasetningu á grásleppu var Bergþór Ólason.

Samandregið stóð önnur umræða um þessa kvótasetningu grásleppu, sem var afgreidd þrátt fyrir ágreining innan ríkisstjórnar, klofning Miðflokksins og mikla andstöðu annarrar stjórnarandstöðu, í alls 149 mínútur, eða tvær klukkustundir og 29 mínútur. Á þeim tíma komu stjórnarandstæðingar skýrt fram andstöðu sinni við frumvarpið.

Daginn eftir var málið afgreitt til þriðju umræðu, hún stóð yfir í þrjár mínútur og svo var málið tekið til atkvæðagreiðslu síðar um kvöldið.

Þannig virkar nefnilega lýðræðið.

Það má taka tegund úr kvóta

Á síðasta þingi, eftir kosningar þar sem hrein stjórnarskipti urðu, var lagt fram þingmannafrumvarp sem þingmenn meirihlutans – úr Samfylkingu, Viðreisn og Flokki fólksins – í atvinnuveganefnd stóðu að. Inntak frumvarpsins var að taka grásleppu úr kvóta og taka aftur upp sóknarmarkskrefi í grásleppuveiðum. Fyrir því voru færð margháttuð rök. Meðal annars að þá sé öllum sem hafa áhuga á að stunda veiðarnar veitt tækifæri til að sækja sér slíkan atvinnurétt og að um byggðamál sé að ræða þar sem framsal á kvótanum gæti þjappað honum saman á fáar hendur í stað þess að dreifast víðar. Það mál náði ekki fram að ganga.

Því var það lagt fram á ný í fyrrahaust, að mestu óbreytt. Mælt var fyrir málinu í október og það gekk í kjölfarið til atvinnuveganefndar þaðan sem það var afgreitt með meirihlutaáliti 24. nóvember í fyrra, fyrir næstum þremur mánuðum. Önnur umræða fékk að hefjast undir lok síðasta mánaðar og stóð þá yfir í tæplega 50 mínútur. Þrír þingmenn tóku til máls.

Að ráða ekki við að orða spurningar

Svo fór málið aftur til atvinnuveganefndar vegna þess að minnihlutinn, eins og í svo mörgum öðrum málum, hélt því fram að málið þyrfti frekari umfjöllun og væri ekki nægilega vel unnið. Óskað var eftir að fá gest fyrir nefndina og við því var orðið. Í kjölfarið var óskað eftir lögfræðiáliti frá utanaðkomandi aðila en tveimur vikum síðar hafði stjórnarandstöðunni ekki lánast að ákveða hvað hún vildi nákvæmlega spyrja um. Hún býr víst ekki yfir nægilegri lögfræðiþekkingu í starfshópi sínum til að geta formað spurningarnar. Og ætlaðist til þess að eftir því yrði beðið, helst þangað til að málið myndi deyja drottni sínum, að þau fyndu þann takt.

Í ljósi þess að frumvarpið var löngu fullunnið, að búið var að senda út 120 umsagnarbeiðnir við meðferð þess og 29 slíkar höfðu borist, að ítarleg greinargerð fylgir með þar sem vísað er meðal annars til stjórnarskrárvarinna réttinda þeirra sem stunda veiðarnar og fjölmargra hæstaréttardóma um álitaefni, að fyrir liggi að allir sem nú veiði innan kvótakerfis geti haldið áfram að veiða í breyttu kerfi og að málið sé í samræmi við vilja laga um stjórn fiskveiða, þá var ákveðið að hafna beiðni minnihlutans um enn eitt álitið.

Fordæmi frá síðasta kjörtímabili

Það er skýrt fordæmi fyrir því að minnihluti í nefnd hafi óskað eftir áliti frá Lagastofnun Háskóla Íslands um hvort frumvarp stæðist ákvæði stjórnarskrár en var hafnað.

Fyrir þremur árum, á síðasta kjörtímabili, var til meðferðar frumvarp um útlendinga. Stjórnarandstæðingur sagði þá eftirfarandi í ræðu að þrír nefndarmenn hefðu óskað eftir því „að Lagastofnun Háskóla Íslands legði mat á það hvort frumvarpið stæðist ákvæði stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu.“

Ekki var orðið við þessari beiðni og málið afgreitt úr nefnd rúmum mánuði síðar. Þá bókuðu þrír þingmenn minnihlutans að þau gagnrýndu „harðlega vinnubrögð meiri hlutans við meðferð málsins í nefndinni“ og að málalokin „í nefndinni koma svo til viðbótar við þau ófaglegu vinnubrögð meiri hlutans að neita staðfastlega beiðni minni hlutans um óháð mat á samræmi frumvarpsins við stjórnarskrá.“

Bryndís þá og nú 

Bryndís Haraldsdóttir, formaður allsherjar- og menntamálanefndar á þeim tíma og þingmaður Sjálfstæðisflokksins, lagði fram eftirfarandi bókun á móti: „Formaður vísar ófaglegum vinnubrögðum á bug. Málið hefur verið til umfjöllunar í langan tíma og fjöldi gesta komið á fund nefndarinnar.“

Nú er annar taktur í þessu sama fólki. Sama Bryndís sagði til að mynda í ræðustóli þings á þriðjudagskvöld, og vísaði þar til grásleppufrumvarpsins, til að kalla eftir vönduðum vinnubrögðum í máli sem hafði verið til umfjöllunar í nefnd í langan tíma og fjöldi gesta hafði komið á fund hennar. Nú var lífsnauðsynlegt að samþykkja beiðni sem átti ekkert erindi í öðrum máli.

Enn og aftur, var verið að setja á svið leikritið málþóf. Það hefur meðal annars áður verið leikið í umræðu um innleiðingu á áföstum plasttöppum, í umræðum um fríverslunarsamninga sem allir voru sammála um, í frumvarpi um innleiðingu nýs samræmds námsmats í grunnskólum og svo auðvitað undir heilagri skyldu sinni fyrir stórútgerðir landsins í veiðigjaldamálinu þar sem Íslandsmet í þessum efnum var sett. Fyrir utan alla tafarleikina sem leiknir eru í störfum nefnda þingsins.

Hótanir og að kalla ráðherra fyrirbæri

Það skal vera alveg skýrt að ástæða þess að við lentum enn og aftur í þessari stöðu er að minnihlutinn á þingi var brjálaður yfir því að meirihlutinn ætli ekki að leyfa honum að taka dagskrárvaldið um hvort grásleppa verði tekin úr kvóta. Hann var þegar búinn að boða þá stöðu. Þegar til stóð að taka málið til annarrar umræðu undir lok síðasta mánaðar fór Jón Gunnarsson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins og sérstakur áhugamaður um málið, í pontu Alþingis og sagði að sér þóknaðist það ekki. Ef grásleppumálið myndi komast á dagskrá myndi það „neyða okkur til að tala hér lengur í öðrum málum til að forða því að þetta ómögulega mál fari á dagskrá.“ Hótanirnar verða ekkert skýrari.

Þetta er sami Jón Gunnarsson og kallaði félags- og húsnæðisráðherra ótíndan götustrák í ræðu á Alþingi á þriðjudag og spurði síðan um sama ráðherra: „Hvaðan kom þetta fyrirbæri eiginlega inn á þing“. Svo fór Jón fram á að forseti Alþingis myndi ávíta umræddan ráðherra, sem hann var sjálfur nýbúinn að kalla götustrák og fyrirbæri.

Það sem er raunverulega í gangi

En það sem er mest opinberandi er að þetta er eini tilgangur stjórnarandstöðunnar. Hún ætlar sér að koma í veg fyrir að meirihlutaviljinn nái fram að ganga. Sjálfstæðisflokkur, Framsóknarflokkur og skilnaðarbarnið þeirra Miðflokkur telja sig eiga að ákveða hvaða pólitísku áherslumál eigi að verða að lögum í landinu, líka þegar kjósendur hafa hafnað þeim og kosið aðra til valda. Það er öll virðingin fyrir lýðræðinu.

Þau hafa ekkert málefnalegt til málanna að leggja. Strategían gengur einvörðungu út á að vera fyrir og saka réttkjörin stjórnvöld um að kunna ekkert, vita ekkert, geta ekkert.

Fái þau ekki það sem frekjukastið krefst þá eru vinnubrögðin alltaf sögð með ólíkindum, allt er fordæmalaust og í trássi við allar hefðir og hver andstöðuþingmaðurinn á fætur öðrum fer upp í pontu og spyr á innsoginu hvert við séum komin.

En þetta er bara leikrit. Minnihlutinn er einfaldlega að farast úr valdmissisgremju. Og skilur ekki að hann eigi ekki hefðarrétt á því að stjórna Íslandi. Hann virðir ekki lýðræðislegan rétt meirihlutans, sem minnihlutinn lítur á sem boðflennur í stjórnarráðinu, til að koma pólitískum áherslum sínum í framkvæmd og leggur þær síðan í dóm kjósenda í næstu kosningum.

Um það snýst þetta mál og öll hin. Ekkert meira og ekkert minna. Og það þarf almenningur að vita og sjá.

Höfundur er framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar.