Lego án leið­beininga

Leikum okkur aðeins með orðið sjálfbær; það að geta borið sjálfan sig uppi. Við höfum sennilega öll heyrt vitnað í Bjart nokkurn í Sumarhúsum sem birtist okkur í einum af skáldsögum Halldórs Laxness. Bjartur vill helst ekki þurfa að vera neinum háður, sem sumum hefur þótt eftirsóknarverður eiginleiki, þótt hann hafi reyndar lítið grætt á því nema óþarfa harðræði og einsemd. Spólum áfram til dagsins í dag þar sem Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttur skrifar nýlega grein um ”Efnahagslegar landvarnir”. Þar rekur hún hvernig heimsmálin séu nú það breytt að þjóðir heims þurfi ekki eingöngu að leggja lag sitt við aðra þegar kemur að varnar- og öryggismálum heldur einnig í gerð viðskiptasamninga, til að auka seiglu og girða fyrir varnarleysi og efnahagslega berskjöldun.

Á sama tíma og Mark Carney, forsætisráðherra Kanada, hvetur millistórar þjóðir til að styrkja böndin í því skyni að hafa stjórn á matseðlinum sem stórþjóðir bera á borð fyrir alþjóðasamfélagið, þá eykst þörf einstaklinga, fyrirtækja og þjóðríkja fyrir að búa yfir lágmarks viðbúnaði gegn áhættum. Fólk er hvatt til að koma sér upp viðlagakassa og íslenska ríkið brýtur heilan um hvernig það getur styrkt sæstrengi og stafrænt sjálfstæði grunninnviða.

Fyrirtæki skynja vel þörf samtímans fyrir að greina áhættur framtíðarinnar og bregðast við þeim í tæka tíð. Samkvæmt Alþjóðaefnahagsráðinu eru áhættur rekstraraðila næstu ára margar og ólíkar svo sem upplýsingaóreiða, virðiskeðjurof, hækkandi verð aðfanga, truflun á rekstri vegna öfgaveðurfars eða skemmdir á innviðum. Svo eru aðrar sem snúa að því hvort gervigreindin verði búin að gjörbreyta ákveðnum störfum í náinni framtíð og hvort breytingar á sjávarstraumum gætu mögulega gert Ísland óbyggilegt.

Nýjar áhættur mæta gömlum viðbrögðum

Þegar áhættur virðast glænýjar af nálinni og áður óþekktar þá eru það mannleg varnarviðbrögð að gera lítið úr þeim og einbeita sér frekar að þeirri áhættu sem við kunnum að tala um, verkefni sem við eigum orð yfir og höfum áratuga reynslu af að karpa um. Hvernig eru verðbólguvæntingar? Af hverju er reglugerðarbyrði lítilla fyrirtækja svona mikil? Þarf Ísland að gleypa allt hrátt sem kemur í gegnum Evrópulöggjöfina? Af hverju er loðnukvótinn ekki hærri?

Funduð þið þægindastrauminn hríslast niður bakið þegar þið lásuð þetta? Þetta eru margreynd og sönnuð ágreiningsefni, sem alls ekki er meiningin að gera lítið úr. Allir helstu hagsmunaaðilar landsins þekkja sína afstöðu í þessum málum sem og fleiri „klassíkerum“ sem klikka aldrei á að skapa efni í góðar rökræður í einhverjum af fréttaþáttum miðlanna eða hlaðvörpum alnetsins. Okkur skortir hins vegar áþreifanlega tungutak og hefðir fyrir því að tala um þær nýju áskoranir sem bætast við í breyttum heimi loftslagsbreytinga, gervigreindar, tegundadauða og uppgangs heimsvaldastefnu stórvelda.

Þess vegna láta flestir það bara eiga sig. Halda áfram að fókusera á það sem þau þekkja og vita hvaða hljómgrunn fær. Gera jafnvel lítið úr áhættunum og draga forsendur í efa. Bjartur þekkir sín skilaboð og er ekkert að breyta út af sínum vana þó umheimurinn taki stakkaskiptum. Það er best að halda bara floti á sínu heiðarbúi og láta umheiminn eða stærri strauma sem vind um eyru þjóta.

Að hanna burðarþol til framtíðar

Aftur að hugtakinu sjálfbærni. Að standa undir sjálfum sér. Hvað telst nægilegur burður til að standa undir okkur sjálfum, undir samfélaginu? Erum við yfirhöfuð dómbær á það og kunnum við að mæla það? Búum við yfir þekkingu til að tala um það sem mestu máli skiptir fyrir framtíðarafkomu fyrirtækja og almennings? Kannski er best að byrja að spyrja, hvað þarf til að okkur líði vel og séum í stakk búin til að elta uppi velsæld og árangur?

Hugtakið sjálfbærni reynir að ná utan um þetta. Skoðið bara hina litglöðu myndrænu framsetningu á heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna; við þurfum heilsu, öryggi, frelsi, félagsskap, menntun, heilnæmt umhverfi, traustar náttúrulegar auðlindir o.s.frv. Sjálfbærnin spyr einfaldlega: Erum við að tryggja þessa hluti fyrir okkur sjálf og börnin okkar eða erum við að grafa undan okkur sjálfum? Er burðarþol þessa samfélags rétt reiknað eða gæti það riðað til falls vegna skorts á innviðum, samvinnu og framsýni?

Ég fylgdist í morgun með syni mínum byggja úr Lego við stofuborðið. Það þykir flestum krökkum gaman að sjá eitthvað verða til úr engu og ef leiðbeiningum er fylgt geta stakir litlir kubbar breyst í ógnarstórar furðuverur, kastala og farartæki. En við sem erum ekki með neinar leiðbeiningar, en erum samt að reyna að byggja betri heim, hvað gerum við? Jú, við lokum ekki augunum fyrir nýjum tegundum af áhættum, við styrkjum samstarf þar sem þarf og tryggjum sjálfstæði þar sem við getum. Við æfum okkur í nýju tungutaki þar sem áskoranir eru aðrar en þær sem við þekkjum. Við missum ekki sjónar á að við getum byggt eitthvað stórkostlegt þar sem ný tækifæri opnast, því kostnaðurinn felst í aðgerðarleysi og frestun á viðbúnaði. Við byggjum styrkar stoðir undir okkur sjálf sem þola ágang nútímans og óþekktan veruleika framtíðarinnar.

Höfundur er framkvæmdastýra Festu - miðstöðvar um sjálfbærni