Þýska stjórnar­skráin krefst lofts­lagsað­gerða af stjórn­völdum

Þýskaland er stærsta hagkerfi Evrópu. Landið byggir á öflugum stál-, efna- og bíliðnaði, á sér langa kolasögu og telur 84 milljónir íbúa. Miðað við stærð hagkerfisins og orkufrekan iðnað mætti ætla að umbreyting í loftslagsmálum yrði þar sérstaklega erfið. Samt hefur losun dregist saman um nær helming frá 1990.

Árið 1990 nam losun Þýskalands um 1.250 milljónum tonna CO₂-ígilda en árið 2025 var hún komin niður í um 650-700 milljónir tonna. Losun á mann hefur á sama tíma lækkað úr yfir 15 tonnum í um 7-8 tonn á ári. Á Íslandi hefur þróunin verið önnur; losun hefur aukist frá 1990 og nemur nú um 30-33 tonnum á mann. Þrátt fyrir orkufrekan iðnað og fjölmenna þjóð er losun á mann í Þýskalandi því um fjórum til fimm sinnum lægri en hér á landi.

Þjóðverjar stefna að 65 prósenta samdrætti fyrir 2030 og kolefnishlutleysi eigi síðar en 2045. Markmiðið er krefjandi en talið raunhæft haldi uppbygging endurnýjanlegrar orku og rafvæðing áfram af sama krafti.

Þrjár undirstöður orkuskiptanna

Árangurinn varð ekki til af sjálfu sér. Hann byggist á markvissri stefnu sem mótaðist á löngum tíma og hvílir á þremur lykilundirstöðum. Í fyrsta lagi tryggðu lög um endurnýjanlega orku stöðugar og fyrirsjáanlegar leikreglur með föstu kaupverði til allt að 20 ára og aðgangi að flutningskerfinu. Það gerði almenningi og fyrirtækjum kleift að fjárfesta. Endurnýjanleg orka varð þannig smám saman burðarás raforkukerfisins.

Í öðru lagi fékk losun verð í gegnum evrópska viðskiptakerfið (ETS). Hækkandi kolefnisverð eftir 2018 hraðaði lokun kolaorkuvera og beindi fjármagni í hreinni orkugjafa.

Í þriðja lagi festu loftslagslögin (Bundes-Klimaschutzgesetz) árleg losunarmörk í lög fyrir hvern geira. Ráðherrar bera ábyrgð á úrbótum fari mörkin úr skorðum.

Samspil hvata, kolefnisverðs og lagalegrar ábyrgðar skapaði festu sem lifði af pólitískar sviptingar og orkukreppur.

Þýskaland enn eitt stærsta iðnríkið heims þrátt fyrir nær helmings samdrátt í losun.

Iðnaður er burðarás þýska hagkerfisins. Hlutfall hans af landsframleiðslu lækkaði úr 24,6% árið 1991 í 17,8% árið 2024. Það endurspeglar bæði endurskipulagningu eftir sameiningu landsins og almenna þjónustuvæðingu. Lokun úreltra verksmiðja í Austur-Þýskalandi hafði áhrif fyrstu árin en losun hélt áfram að dragast saman langt umfram það tímabil.

Losun frá iðnaði hefur dregist saman um 45-50% frá 1990 á sama tíma og Þýskaland er áfram eitt stærsta framleiðsluríki heims. Umbreyting framleiðsluferla, svo sem rafvæðing, vetnisnotkun, aukin orkunýtni og breytt hráefnanotkun, hefur skipt sköpum. Hlutdeild endurnýjanlegrar orku í raforkuframleiðslu hefur aukist úr um 6% árið 2000 í yfir helming í dag og dregið úr kolefnisspori iðnaðarins.

Ótti við kolefnisleka var tekinn alvarlega. Orkufrekir geirar fengu tímabundnar fríheimildir innan ETS-kerfisins og nýtt landamærakerfi ESB (CBAM) jafnar kolefnisverð á innfluttum vörum við framleiðslu innan sambandsins. Sú nálgun hefur stutt umbreytingu án þess að framleiðsla flyttist í stórum stíl úr landi.

Slys í kjarnorkuveri í Japan olli bakslagi en ekki stefnubreytingu

Eftir slysið í Fukushima 2011 var ákveðið að fasa kjarnorku út fyrir árslok 2022. Átta af sautján kjarnorkuverum voru stöðvuð strax og þau síðustu lokuðu vorið 2023 eftir tímabundna framlengingu vegna orkukreppu. Ákvörðunin jók álag á orkukerfið til skamms tíma en breytti ekki langtímastefnu um orkuskipti.

Orkukreppan ýtti á hraðari umbreyting

Innrás Rússlands í Úkraínu 2022 leiddi til orkukreppu þegar gasflutningar skertust. Kolaver voru tekin tímabundið aftur í notkun og losun jókst en dróst aftur saman 2024-2025. Gagnrýni á orkustefnuna varð hávær og margir töldu orkuskiptin ekki hafa gengið nógu hratt til að tryggja sjálfstæði frá innfluttu gasi.

Viðbrögð stjórnvalda voru að hraða orkuskiptum. Leyfisveitingar fyrir vindorku voru einfaldaðar, skipulagsferlar styttir og endurnýjanleg orka skilgreind í lögum sem yfirgnæfandi almannahagsmunir (overriding public interest). Markmið um uppbyggingu vind- og sólarorku voru hækkuð, vetnisáætlanir stækkaðar og fjárfesting í innviðum aukin. Samhliða fengu heimili og fyrirtæki stuðning til að tryggja pólitíska og félagslega sátt.

Diesel-gate málið varð vendipunktur

Orkuskipti í samgöngum hafa reynst snúin. Fyrir utan að það tekur tíma að byggja upp hleðslunet, endurnýja bílaflotann og innleiða nýjar tæknilausnir snýr umbreytingin einnig að menningu og sjálfsmynd bílaþjóðar.

Dieselgate-málið árið 2015 varð vendipunktur þegar upp komst um fölsun útblástursmælinga. Traust hrundi og krafa var um breytingar. Strangari reglur voru settar af ESB og þýskir framleiðendur neyddust til að hraða rafvæðingu.

Rafbílar eru nú um fimmtungur nýskráðra bíla í Þýskalandi, svipað og í Evrópusambandinu, en nokkuð langt er í kolefnishlutleysi. Samgöngur voru lengi utan ETS-kerfisins og Þýskaland setti ekki kolefnisverð á eldsneyti fyrr en 2021. Frá og með 2027 tekur nýtt ETS-kerfi gildi sem nær til samgangna og bygginga í öllum aðildarríkjum.

Flutningskerfið er flöskuháls

Uppbygging grænnar orku kallar á styrkingu flutningskerfisins. Vindorka er að mestu framleidd í norðurhluta landsins en orkufrekur iðnaður er einkum í suðri. Tafir á uppbyggingu háspennulína og andstaða við nýjar flutningsleiðir sköpuðu flöskuhálsa sem hækkuðu kostnað og töfðu orkuskiptin tímabundið. Endurnýjanleg orka krefst sveigjanlegs kerfis. Þýskaland hefur því fjárfest í orkugeymslum, svo sem dæluafli, rafhlöðum og vetnislausnum, auk þess að styrkja samtengingar við nágrannaríki og bæta stýringu markaðarins. Orkuskiptin hafa þannig verið heildarumbreyting á orkukerfinu, ekki aðeins breyting á orkugjöfum.

Verja réttindi komandi kynslóða

Það segir margt um Þjóðverja að árið 2021 úrskurðaði þýski stjórnlagadómstóllinn að loftslagslögin frá 2019 væru að hluta til andstæð stjórnarskrá þar sem þau frestuðu of miklum samdrætti til framtíðar og vernduðu ekki nægilega réttindi komandi kynslóða. Í kjölfarið voru markmiðin hert. Þar með varð loftslagsstefnan ekki aðeins stjórnsýsluleg skylda heldur einnig stjórnarskrárlega varin framtíðarskylda.

Reynsla Þýskalands sýnir að jafnvel stór og orkufrek iðnríki geta umbreyst þegar markmið, markaðstæki og lagaleg ábyrgð fara saman.

Höfundur er í loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Ísland leggi sitt af mörkum til að takast á við loftslagsvandann.