Hvað gerðist með „sérlausn“ Ír­lands?

Þegar Írland gekk í Evrópubandalagið árið 1973 (forvera Evrópusambandsins, ESB) var sameiginlega sjávarútvegsstefnan enn í mótun. Í aðildarviðræðunum lagði Írland mikla áherslu á stöðu strandbyggða og verndun nálægra fiskimiða. Niðurstaðan varð sú að m.a. var kveðið á um takmarkaðan aðgang annarra aðildarríkja EB að 6 og 12 sjómílna belti við strendur landsins.

Þetta fól þó ekki í sér undanþágu frá sameiginlegu sjávarútvegsstefnunni. Reglur um heildarafla, kvótakerfi og aðgang að miðum urðu hluti af sameiginlegri stefnu sem í dag er ákveðin af ESB. Þegar sjávarútvegsstefna ESB var endurskoðuð 1983 var innleidd svokölluð regla um „hlutfallslegan stöðugleika“ (relative stability), sem tryggði Írlandi fast hlutfall í kvótaúthlutun á grundvelli sögulegrar veiðireynslu. Það styrkti stöðu landsins innan kerfisins – en breytti ekki því að valdið lá hjá sambandinu. Þetta er svokölluð „Hauge Preference“ eða Haag-viðmið.

Þessi regla hefur stundum verið notuð sem dæmi um „sérlausn“. Lagalega séð er þetta aðlögun innan ramma sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu, ekki varanleg undanþága frá henni. Sameiginlega sjávarútvegsstefnan fellur undir einokunarvald ESB samkvæmt 3. gr. TFEU (Sáttmálans um starfsemi ESB). Þar eru skilgreindir þeir málaflokkar sem falla undir svokallað einkavaldsvið sambandsins. Á þeim sviðum framselja aðildarríkin lagasetningarvald sitt við aðild.

Í vetur risu deilur innan ESB um þessi Haag-viðmið, sem veittu Írlandi (og raunar átti þetta líka við um Bretland meðan það var aðili að sambandinu) ákveðinn forgang að veiðiheimildum við landið. Þegar meirihluti aðildarríkja samþykkti breytingar á kvótaskiptingu kom í ljós að Þetta fyrirkomulag er ekki fest í sáttmálum sambandsins heldur er hluti af framkvæmd sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar og því hægt að endurskoða innan hennar.

Kjarni málsins er því þessi: Írland samdi um aðlögun varðandi fiskveiðistefnuna við aðild 1973. Landið fékk hins vegar ekki varanlega lagalega undanþágu frá henni. Valdheimildir á sviði sjávarútvegs færðust við aðild að EB og síðar ESB til sambandsins og ákvarðanir eru teknar innan þess ramma.

Þetta er grundvallaratriði í umræðu um „sérlausnir“ – hvort um sé að ræða pólitíska útfærslu innan kerfis eða raunverulega breytingu á valdsviði samkvæmt sáttmálum.

Þegar vísað er til „sérlausnar Írlands“ í íslenskri umræðu er því mikilvægt að greina á milli tveggja ólíkra hluta. Annars vegar eru það pólitískar útfærslur og aðlögunarráðstafanir sem samið er um við inngöngu. Hins vegar eru það formlegar undanþágur sem breyta sjálfu valdsviði sambandsins samkvæmt sáttmálum þess. Slíkar undanþágur eru því aðeins varanlegar að þær séu festar í grunnlöggjöf sambandsins.

Þetta er grundvallaratriði í umræðu um „sérlausnir“. Greina þarf á milli pólitískrar aðlögunar innan kerfis og formlegrar undanþágu sem breytir valdsviði samkvæmt sáttmálum sambandsins. Slík undanþága er því aðeins varanleg að hún sé fest í frumrétti ESB.

Þetta er sá greinarmunur sem reynslan frá Írlandi dregur skýrt fram.

Höfundur er hagfræðingur og í stjórn Heimssýnar.