Al­mannafé dælt til tæknirisanna í gegnum stjórn­laust bruðl í borginni

Skattfé Reykvíkinga er dælt úr landi, beint í vasa erlendra fjármagnseigenda og tæknibraskara. Árið 2024 eyddi Reykjavíkurborg 7,2 milljörðum króna í Þjónustu- og nýsköpunarsvið (12,7 milljarðar að meðtöldum innri millifærslum). Á aðeins fimm árum hefur kostnaðurinn meira en tvöfaldast. Þetta er engin eðlileg þróun, heldur kerfisbundin auðfærsla frá almenningi. Undir yfirskini „stafrænnar umbreytingar" hefur nýfrjálshyggjan hernumið stjórnkerfi borgarinnar og fórnað stafrænu fullveldi hennar á altari yfirþjóðlegs fjármagns.

Samkvæmt skýrslu KPMG, sem Samband íslenskra sveitarfélaga lét vinna, eru heildarútgjöld opinbera geirans í upplýsingatækni að minnsta kosti 42,6 milljarðar króna á ári. Sú tala er beinlínis kölluð varfærin áætlun vegna þess að enginn samræmdur bókhaldsstaðall er til. Hvert fara peningarnir? Þeir renna í hugbúnaðarleyfi til Noregs, í forritun til Póllands og í skýjaþjónustu til Hollands, án þess að nokkur beri ábyrgð á heildarmyndinni.

Braskararnir sem soga skattfé úr almannasjóðum

Stærsti einstaki verktaki upplýsingatæknisviðs Reykjavíkurborgar er Crayon Iceland ehf., sem er dótturfélag norska hlutafélagsins Crayon Group. Fyrirtækið kaupir Microsoft-hugbúnaðarleyfi og endurselur þau til borgarinnar. Hér er um að ræða rentusókn í sinni hreinustu mynd, þar sem fyrirtæki skapar engin raunveruleg verðmæti heldur situr á milli framleiðanda og notanda til að taka álag af skattfé almennings. Greiðslur borgarinnar til Crayon hafa þrefaldast á fimm árum, eða úr 232 milljónum króna árið 2020 í 750 milljónir árið 2024. Á fyrstu níu mánuðum ársins 2025 höfðu þegar verið greiddar 692 milljónir.

Crayon keypti íslenska upplýsingatæknifyrirtækið Sensa ehf. árið 2020 fyrir 3,25 milljarða króna, sem er dæmigerð sjálftaka stórfyrirtækja þar sem innlend þekking er keypt upp og færð undir erlent eignarhald. Sensa fékk 299 milljónir frá ÞON árið 2024. Samtals greiddi Reykjavíkurborg um einn milljarð króna til Crayon og dótturfélags þess á einu ári. Hér fer fram skipulagður ránsfengur á almannafé, þar sem gildum borgarinnar er fórnað á altari yfirþjóðlegs fjármagns, eingöngu fyrir hugbúnaðarleyfi og tengda þjónustu.

Einn milljarður á ári jafngildir heildarlaunakostnaði 50 til 70 forritara. Ef aðeins helmingur af þeirri upphæð færi í að smíða eigin hugbúnað í almannaeigu myndi skapast varanleg þekking innanlands, í stað þess að blóðmjólka almannasjóði til að senda gjaldeyri til Noregs og Redmond.

Sjálfviljug inn í einokunargildru auðvaldsins

Árið 2018 undirritaði Bjarni Benediktsson fjármálaráðherra samning sem gerði Microsoft að eina upplýsingatæknibirgi ríkisins. Almannavaldið lét þar vísvitandi af hendi stjórnartaumana yfir stafrænum innviðum ríkisstofnana og Advania var valið sem innleiðingaraðili.

Reykjavíkurborg var hins vegar aldrei bundin af þessum ríkissamningi. Samkvæmt lögum um opinber innkaup eru sveitarfélög beinlínis undanþegin innkaupareglum ríkisins og þátttaka þeirra í rammasamningum er valfrjáls. Þrátt fyrir það ákvað meirihlutinn í Ráðhúsinu að ganga sjálfviljugur inn í nákvæmlega sömu einokunargildru. Borgin kaupir sín Microsoft-leyfi sjálfstætt í gegnum eigið útboð á Evrópska efnahagssvæðinu og dælir þannig almannafé til tæknirisanna í gegnum milliliðinn Crayon. Þetta er stafræn ánauð af fúsum og frjálsum vilja. Þetta stjórnlausa bruðl í borginni sýnir skýrt hvernig nýfrjálshyggjan vinnur, þar sem kjörnum fulltrúum finnst eðlilegt að afhenda yfirþjóðlegu auðvaldi lyklavöldin að eigin innviðum.

Sveitarfélögin á Íslandi reyndu vissulega að gera sameiginlegan Microsoft-samning árin 2022 til 2023 í gegnum verkefnið Stafræn sveitarfélög, en það verkefni mistókst hrapallega. Aðeins eitt fyrirtæki sá sér hag í að bjóða í verkið, verðið var óhagstætt og að lokum hafnaði Microsoft samningnum einfaldlega vegna þess að umfang sveitarfélaganna þótti of lítið. Þetta afhjúpar algjört getuleysi sjálfstæðra sveitarfélaga gagnvart erlendu stórfjármagni, þar sem tæknirisinn getur leyft sér að vísa heilum sveitarstjórnarstigum á dyr.

Loforðið hjá ríkinu var á sínum tíma stórt, eða 5,5 milljarðar króna í árlegum ávinningi. Árið 2023 kannaði Ríkisendurskoðun hvað hefði orðið úr þessum sparnaði og var niðurstaðan algjör áfellisdómur. Kostnaður á hvern notanda hækkaði í stað þess að lækka. Útgjöld A-hluta ríkisstofnana fóru úr 675 milljónum króna árið 2018 í 1.747 milljónir árið 2022, sem er 159% hækkun. Hjá menntastofnunum fóru útgjöldin úr 21 milljón í 202 milljónir og þar nánast tífaldaðist kostnaðurinn.

Ríkisendurskoðun bendir á að engar hlutlægar mælingar á tímasparnaði eða aukinni framleiðni starfsmanna sem megi rekja til samningsins hafi verið framkvæmdar og að engin gögn um þessi mál liggi fyrir. Þetta snerist aldrei um sparnað. Þetta er birtingarmynd tækniheimsvaldastefnunnar, þar sem notandinn er fyrst lokaður inni og síðan er verðið skrúfað stjórnlaust upp.

Samstaða verkalýðsins brotin á bak aftur

Stafræn verktakavæðing Reykjavíkur er í höndum Sii Sp. z.o.o., sem er stærsta tæknifyrirtæki Póllands með um 7.600 starfsmenn og um 500 milljóna evra veltu. Fyrirtækið hefur unnið fyrir borgina í yfir fimm ár og sinnt smíði eða viðhaldi á yfir 40 stafrænum kerfum, þar á meðal kerfum á borð við Mínar síður á reykjavik.is, Skólaþjónustuna sem hlaut Seúl Smart City gullverðlaunin 2024 og Ráðgjafann sem er félagslegt aðstoðarkerfi borgarinnar. Við þetta bætist danska ráðgjafafyrirtækið Knowit Solutions Miracle A/S, sem gegnir því hlutverki að sinna frekari hugbúnaðarþróun og ráðgjöf fyrir borgina og fékk 66 milljónir á fyrstu níu mánuðum ársins 2025.

Samtals hefur borgin greitt pólska fyrirtækinu Sii um 600 milljónir króna á fimm árum. Spurningin snýst þó ekki um það hvort pólskir forritarar séu hæfir, enda eru þeir það tvímælalaust, heldur hverjir hagnast raunverulega á þessu fyrirkomulagi. Fjármagnseigendur spila verkafólki landa á milli gegn hvort öðru til að hámarka eigin gróða. Stórfyrirtækið Sii selur vinnu forritaranna á alþjóðlegu gengi en greiðir þeim pólsk laun og tekur muninn í eigin vasa. Með því að kaupa vinnuafl af risafyrirtæki sem hagnast á launamuninum er Reykjavíkurborg virkur þátttakandi í að brjóta upp samstöðu alþjóðlegs verkalýðs og þrýsta niður kjörum hérlendis. Verkafólk beggja vegna borðsins tapar, en hluthafar græða.

Þetta eru veruleg félagsleg undirboð af nákvæmlega sama toga og þegar ræstingafyrirtæki flytja inn ódýrt vinnuafl til að undirbjóða íslensk kjör. Munurinn er aðeins sá að hér sitja forritararnir í Varsjá og þurfa aldrei að stíga fæti á Ísland. Borgaryfirvöld þurfa því aldrei að horfa í augun á fólkinu sem þau nýta sér.

Hvar liggur þekkingin eftir öll þessi fimm ár? Hún er í Varsjá og Kaupmannahöfn, ekki í Borgartúni. Reykjavíkurborg situr eftir með tóma skel af hugbúnaði á meðan vitsmunalegt auðmagn er flutt úr landi. Hér er almannavaldið komið í harða birgjafjötra, ekki af óhjákvæmilegum tæknilegum ástæðum, heldur vegna þess að borgin hefur vísvitandi rýrt eigin getu með því að útvista verkefnum í stað þess að ráða og þjálfa fólk í örugg störf. Á meðan íslenskir háskólar útskrifa forritara streyma opinber verkefni til erlendra stórfyrirtækja. Borgarkerfi sem halda utan um viðkvæmar persónuupplýsingar íslenskra borgara eru alfarið í umsjón erlendra teyma sem lúta erlendum vinnulögum.

Dreifð sveitarfélög á valdi markaðarins

Á Íslandi eru 64 sveitarfélög, þar af hafa 29 undir 1.000 íbúa og þrjú undir 100. Hvert og eitt þeirra rekur að einhverju leyti sín eigin upplýsingatæknikerfi. Engin sameiginleg upplýsingatæknideild er til staðar, ekkert sameiginlegt gagnaver og engin samræmd innkaup á hugbúnaðarleyfum eiga sér stað. Þetta er draumsviðsmynd einkamarkaðarins þar sem sjálfstæð sveitarfélög eru of smá til að semja af neinum styrk eða reka eigin innviði, sem gerir þau að auðveldri bráð fyrir braskara.

Skýrsla KPMG er afdráttarlaus og sýnir að þessi dreifing verkefna og ábyrgðar birtist skýrt í sóun og tafinni framþróun. Ríkisendurskoðun tekur í sama streng og bendir á að enginn ríkisaðili beri formlega ábyrgð á upplýsingatæknimálum hjá ríkinu. Á sveitarstjórnarstiginu er staðan enn verri.

Samband íslenskra sveitarfélaga hefur vissulega stigið nokkur skref með verkefninu „Stafræn sveitarfélög" og rammasamningi við Syndis um netöryggisvöktun í mars 2025, en þetta eru einungis plástrar á stór sár sem þarfnast frekar alvarlegrar skurðaðgerðar. Sveitarfélög hafa sýnt að þau geta hæglega sameinast um þjónustu, rétt eins og þegar Strætó rekur almenningssamgöngur, Sorpa sinnir sorphirðu og Þjóðskrá veitir aðgang að grunnskrám. Fyrst samvinna er möguleg um sorphirðu ætti hún einnig að vera sjálfsögð í tölvumálum!

Auðlindinni rænt

Ísland er ein besta staðsetning í heimi fyrir gagnaver vegna kalds loftslags, 100% endurnýjanlegrar orku og stöðugrar rafmagnsframleiðslu. Af þeirri ástæðu reka erlend fyrirtæki hér risavaxin gagnaver, svo sem Verne í Reykjanesbæ með um 140 megavött, atNorth víðar um land með um 100 megavött, Borealis með yfir 60 megavött og Opin kerfi á Korputorgi í Reykjavík með Tier III gagnaver. Samtals eru hundruð megavött af gagnaversgetu á Íslandi sem þjónar nánast eingöngu erlendum viðskiptavinum.

En hvar hýsir borgin sín eigin kerfi? Hún keyrir borgarkerfin sín á Microsoft Azure, sem er skýjaþjónusta staðsett í Hollandi eða Svíþjóð. Persónuupplýsingar íslenskra borgara eru sendar til Skandinavíu á sama tíma og risavaxin gagnaver standa á Reykjanesi og selja getu til Bretlands og Bandaríkjanna. Þetta er nýlendustefna og gagna-auðvald í sinni skýrustu mynd. Ísland framleiðir orkuna, erlend fyrirtæki ráðstafa henni og almenningur á Íslandi fær ekkert nema reikninginn.

Opin kerfi reka nú þegar Tier III gagnaver á Korputorgi í Reykjavík í samstarfi við RB. Innviðirnir eru til staðar og getan sömuleiðis, en það er pólitískur vilji sem vantar til að borgin hýsi sín eigin kerfi.

Rökin gegn uppbyggingu á innlendum gagnaverum eru alltaf sömu gömlu lummurnar um að skýjaþjónusta sé ódýrari, að hér skorti kunnáttu og að öryggi sé betra hjá stóru tæknirisunum. En Microsoft hækkar verð á hverju ári og þegar allir eru komnir í fjötrana er nánast ómögulegt að sleppa. Kunnáttan er klárlega til í landinu og um það eru fyrirtæki á borð við Opin kerfi, Advania og atNorth lifandi sannanir. Erlendir skýjaaðilar eru heldur ekki sjálfkrafa öruggari. Stóra spurningin er hvort við viljum hafa lýðræðislega stjórn á okkar eigin gögnum eða afhenda yfirþjóðlegum tæknifyrirtækjum völdin.

Framleiðslutækin í almannaeigu

Opinberi geirinn á Íslandi sóar tugum milljarða árlega í upplýsingatækni. Hugbúnaðarleyfi eru keypt dýrum dómum af norskum bröskurum og borgarvefirnir eru smíðaðir af erlendum verktökum sem hagnast gríðarlega á félagslegum undirboðum. Gögn almennings eru geymd á hollenskum netþjónum og enginn virðist bera raunverulega ábyrgð.

Þetta ástand er ekki tilkomið vegna tæknilegrar nauðsynjar, heldur er þetta hrein einkavæðing á grunninnviðum samfélagsins. Hér er um sömu hugmyndafræði að ræða og þegar Perlan var seld eða þegar ræstingar og gatnaviðhald var fært til einkaaðila. Markaðsvæðingin mun ekki stöðvast af sjálfu sér fyrr en almenningur rís upp og setur henni mörk.

Lausnin er alfarið pólitísk. Við verðum að stofna sameiginlega upplýsingatæknideild sveitarfélaga í almannaeigu sem kaupir hugbúnaðarleyfi í stórum stíl og þróar sameiginleg kerfi sem nýtast öllum sveitarfélögum. Við eigum að ráða íslenska forritara á mannsæmandi kjörum til ríkis og borgar í stað þess að útvista til stórfyrirtækja. Jafnframt verðum við að reka gagnaver á Íslandi þar sem gögn almennings eru geymd í öryggi og undir lýðræðislegri stjórn fólksins sjálfs.

Það er kominn tími til að við hættum að færa kapítalinu skattfé okkar á silfurfati. Verkalýðurinn og almenningur eiga heimtingu á því að stjórna sínum eigin innviðum og þjónustu. Gögnin okkar eru gríðarleg auðlind, nákvæmlega eins og fiskurinn í sjónum og orkan í fossunum. Við verðum að spyrja okkur sömu spurningar hér: Á þjóðin auðlindina, eða á þjóðin að vera leiksoppur yfirþjóðlegs fjármagns?

Ísland á gagnaverin, Ísland á orkuna og Ísland á framúrskarandi háskólamenntaða forritara. Það eina sem vantar er raunveruleg pólitísk ákvörðun um að hætta að færa almennaeignir í hendur auðvaldsins.

Höfundur er Guðröður Atli Jónsson, flokksmaður í Sósíalistaflokknum.

Heimildir:

● Opin Fjármál, reikningar Reykjavíkurborgar (opinfjarmal.island.is)

● Ríkisendurskoðun: Innkaup ríkisaðila á upplýsingatækni, hraðúttekt 2025

● Ríkisendurskoðun: Microsoft-samningur ríkisins, úttekt 2023

● KPMG-skýrsla um stafrænt samstarf sveitarfélaga, Samband íslenskra sveitarfélaga

● Sii Poland: „How Reykjavik is redefining Public Services" (sii.pl)

● Microsoft: „Iceland to become first cloud-first nation" (news.microsoft.com)

● Samkeppniseftirlitið: Ákvörðun um Crayon/Sensa-samruna

● Rammasamningur Syndis við sveitarfélög, mars 2025 (samband.is)

●Stafræn Reykjavík ársskýrsla 2024 (reykjavik.is)