And­staða sem er kófdrukkin af þórðargleði yfir tíma­bundnum hraða­hindrunum

Það er alltaf hægt að ganga að því vísu að stjórnarandstaðan á Alþingi á þessu kjörtímabili hoppi á hvert tækifæri til að fyllast af meinfýsnu kæti þegar áskoranir birtast í samfélaginu og prjóni svo yfir sig í slælega undirbyggðum yfirlýsingum um að allt sé hér að fara til helvítis.

Eftir að hafa farið nálægt því að setja enn eitt Íslandsmetið í þvælutafsi og málþófi í fyrri umræðu um þingsályktunartillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu og svo fylgt því eftir með innblásinni andstöðu við þá viðleitni stjórnvalda að skilgreina íbúðir frekar sem heimili fólks en fjárfestingavöru þá hoppaði hún hæð sína þegar Seðlabanki Íslands ákvað að hækka stýrivexti til að takast á við aukna verðbólgu síðustu mánuði. Og notaði ferðina til að reyna að koma í veg fyrir að greiðslur til allra fátækasta fólks landsins myndu verða látnar fylgja launaþróun.

Líkt og í öllum málum þá skiptir heildarmyndin þessa andstöðu litlu máli og aðalatriðið er alltaf að reyna að búa til einhvers konar pólitískt vopn til að berja á ríkisstjórn sem hún lítur á sem hústökufólk í stjórnarráðinu.

Því er ágætt að fara yfir nokkrar staðreyndir til að kæla þessa meinfýsni minnihlutans og setja hlutina í rétt samhengi fyrir almenning í landinu.

Það sem búið er að gera

Byrjun á því að það eru vissulega vonbrigði að verðbólga og vextir séu ekki að fara hraðar niður. Þótt tímabundið hökkt sé á því ferli verður þó ekki horft fram hjá því að stýrivextir hafa lækkað um 1,75 prósentustig frá því að síðast var boðað til kosninga og verðbólgan er í kringum meðaltal þess sem hún hefur verið á þessari öld. Þrátt fyrir fjarstæðukenndar yfirlýsingar stjórnarandstöðuþingmanna um að atvinnuleysi sé komið í Covid-tölur þá er staðreyndin sú, samkvæmt birtum opinberum tölum Vinnumálastofnunar, að færri voru atvinnulausir á Íslandi í febrúar en janúar 2026. Atvinnuleysið nú mælist 4,9 prósent og nánast ekkert á meðal íslenskra ríkisborgara. Í kórónuveirufaraldrinum fór mælt atvinnuleysi mest upp í 17,8 prósent.

Það sem ríkið getur gert til að leggja sitt af mörkum í stríðinu við verðbólguna er að sýna ráðdeild í ríkisfjármálum með því að reka ríkissjóð réttu megin við, lækka skuldir hans skarpt og ráðast í margháttaðar hagræðingargerðir til að nýta fjármuni landsmanna betur. Það hefur sitjandi ríkisstjórn sannarlega gert og bætt enn við í komandi fjármálaáætlun sem kynnt verður bráðlega. Þann mikla árangur sem hún er að ná hafa nú tvö alþjóðleg matsfyrirtæki vottað með toppeinkunum á síðustu vikum. Sterkari staða ríkissjóðs, skýr áform um að ríkissjóður verði rekinn hallalaus í fyrsta sinn síðan 2019 á næsta ári og aukið svigrúm í ríkisfjármálum voru helstu drifkraftar þeirra ákvarðana.

Samhliða er verið að ráðast í margháttaðar aðgerðir til að fjölga verulega íbúðum í landinu og búa til fleiri leiðir fyrir viðkvæmustu hópa samfélagsins sem eiga erfitt með að spila eftir hefðbundum markaðsreglum til að koma þaki yfir höfuðið.

Þær hækkanir sem urðu á opinberum gjöldum um síðustu áramót voru að mestu leyti vegna nauðsynlegra kerfislegra breytinga til að fjármagna samgöngukerfið á ný og voru ekki umfram það sem oft hefur verið um áramót. Verðbólga jókst til að mynda meira í janúar 2023, þegar Sjálfstæðisflokkur og Framsókn sátu í ríkisstjórn, en hún gerði í janúar 2026 vegna hækkana á krónutölugjöldum og vörugjöldum. Þá öskraði enginn úr helmingaskiptaflokkunum um efnahagslegt hel.

Ein ástæða þess að vextir eru að hækka

Þær breytingar sem nú eru að eiga sér stað á verðbólguvæntingum eru á breiðum grunni. Það þýðir á mannamáli að allir armar hagstjórnar verða að leggja sitt af mörkum til að vinna bug á vágestinum verðbólgu.

Þegar hlustað var á blaðamannafund peninganefndar Seðlabanka Íslands í gær nefndu forsvarsmenn hennar það helst að innlendar ástæður fyrir ákvörðun þeirra um að hækka vexti væru launaskrið, víða á almenna og opinbera markaðnum, umfram það sem samið var um í síðustu stóru kjarasamningum og hækkun á verði á vöru og þjónustu umfram það sem tilefni var til.

Nánar tiltekið fór Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri yfir það að nafnlaun á Íslandi hefðu hækkað tvisvar til fjórum sinnum meira en á hinum Norðurlöndunum á nokkrum árum. Á meðan raunlaun þar höfðu annaðhvort lækkað eða staðið í stað höfðu þau aukist um 1,5 prósent hérlendis. Þetta hafi, þrátt fyrir mikla verðbólgu og svimandi háa vexti á síðustu árum, aukið kaupmátt.

Aðrar ástæður þess að vextir eru að hækka

Þar kom líka fram að fyrirtækin í landinu, sérstaklega þau sem starfa á fákeppnismörkuðum sem íslenskir neytendur neyðast til að versla við á hverjum degi, eru að velta allt of miklum hækkunum út í verðlagið umfram það sem tilefni er til. Við sjáum það til dæmis á hækkun á matarkörfu, eldsneytiskostnaði, bílum og flugfargjöldum. Við sjáum þetta líka í aukinni arðsemiskröfu fyrirtækja á fjármálamarkaði.

Það liggur fyrir að atvinnulífið skuldbatt sig, við gerð síðustu kjarasamninga, að fyrirtækin innan þess myndu ekki gera þetta. Ljóst má vera að það eru alls ekki allir að fylgja þeim viðmiðum og það þarf að breytast. Sífellt aukinn þorsti gagnvart auknum arði má ekki ráða för umfram efnahagslegan stöðugleika.

Hér er því um klassískt höfrungarhlaup að ræða.

Þá er fíllinn í herberginu auðvitað ótalinn. Ytri aðstæður eru farnar að stuðla að aukinni innfluttri verðbólgu. Stríðið við Persaflóa hefur leitt til mikilla hækkana olíuverðs og annarrar hrávöru sem Íslendingar flytja inn og hefur auk þess haft áhrif á virðiskeðjur. Þetta hefur líka leitt af sér hækkanir á verðbólguvæntingum á skuldabréfamarkaði sem er ein helsta röksemdarfærsla peningastefnunefndar Seðlabanka Íslands fyrir því að hækka stýrivexti.

Það sem skiptir mestu

Við vitum að síðustu skrefin í að ná verðbólgunni niður í markmið eru oft flókin og hún hefur flakkað milli þess að vera undir fjórum prósentum í að skríða yfir fimm prósent á síðustu mánuðum. Við blasir að þeim verður ekki náð nema með meiri hógværð í almennri launaþróun og arðsemiskröfum fyrirtækjanna í landinu. Ríkisstjórnin mun svo gera allt sem hún getur gert til að liðka fyrir að þessu markmiði verði náð.

Þetta er ekki ný staða á Íslandi. Ein ástæðan er sú að fólk getur flakkað á milli lánaforma með íbúðalán sín, farið úr óverðtryggðum lánum, þar sem stýrivextir Seðlabankans bíta á mánaðarlegum afborgunum, yfir í verðtryggð þar sem stýrivextirnir bíta ekki með sama hætti.

Það hafa heimilin gert í unnvörpum. Fyrir þremur árum voru 56 allra íbúðalána óverðtryggð en um 44 prósent verðtryggð. Í dag eru næstum 65 prósent allra lána til að kaupa húsnæði verðtryggð en um 35 prósent óvertryggð.

Heilt yfir erum við þó á réttri leið. Efnahagslífið er að sýna gríðarlegan viðnámsþrótt og stór vaxtatækifæri eru fram undan víða. Með samstilltu átaki allra anga hagstjórnarinnar er vel hægt að ná mjúkri lendingu áður en íslenskt hagkerfi hefur sig aftur til flugs inn í næsta vaxtaskeið byggt á aukinni verðmætasköpun, ekki hagvexti byggðum á fólksfjölgun líkt og hjá síðustu ríkisstjórn.

Til þess þarf að sýna ábyrgð í hegðun, ákvörðunum og tali. Ekki vanstillta stjórnarandstöðu kófdrukkna af þórðargleði yfir tímabundnum hraðahindrunum á þeirri vegferð.

Höfundur er framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar.