„For­sjár­deila“ er ekki sönnunar­gagn í sakamála­rannsókn

Ábyrgðarflótti lögreglu í ofbeldismálum

Lengi vel trúði ég því að lögreglan væri hafin yfir þær þrásæknu mýtur og söguskýringar sem oft virðast gegnumsýra viðbrögð annarra stjórnvalda við ofbeldi í nánum samböndum. Ég hafði gengið út frá því að rannsókn lögreglu og niðurstaða saksóknara í þessum málum byggði fyrst og fremst á staðreyndum, sönnunargögnum og trúverðugum vitnisburði. Sú trú mín brást þegar ég fylgdist með sakamáli þar sem barn hafði lýst alvarlegu ofbeldi föður síns fyrir dómi í Barnahúsi. Þrátt fyrir að framburður barnsins þætti trúverðugur og ýmis gögn og aðstæður styddu við hann, var málið fellt niður hjá saksóknara með eftirfarandi rökum: „Að mati lögreglustjóra er talið fram komið að í gangi sé harðvítug deila foreldra barnsins og fólk tengt þeim hafi tekið einarða afstöðu með öðru hvoru foreldrinu gegn hinu. [...] Að mati lögreglustjóra er ekki unnt að gefa framburði eins meira vægi en framburði annars.“ Þetta var gert jafnvel þó umræddri forsjárdeilu hafi þá formlega verið lokið í dómskerfinu.

Þegar ég fór síðan að rýna í gagnasögu annarra þolenda ofbeldis í nánu sambandi runnu á mig tvær grímur. Í bókunum lögreglu, í tilkynningum um líkamsárásir og heimilisofbeldi, mátti finna hugtakið „forsjárdeila“ skráð í málum þar sem aldrei hafði verið deilt um forsjá á milli geranda og brotaþola. Á öðrum stað skráði lögregla við móttöku kæru vegna margra ofbeldisbrota í nánu sambandi yfir langt tímabil, meðal annars líkamsárása, eignaspjalla, hótana og kynferðisbrota, að málið „tengist umgengnismálefnum“. Þetta var gert þrátt fyrir að öll kærðu brotin hefðu átt sér stað á sambúðartíma aðila, löngu áður en nokkuð það sem kalla mætti umgengniságreining kom til sögunnar. Það er vandséð að þessi hugtök hafi varpað nokkru ljósi á þau brot sem voru til rannsóknar. En það er augljóst að slík hugtakanotkun getur litað afstöðu stjórnvalda til málsins áður en efnisrannsókn fer fram.

Að setja ásökun um refsiverð ofbeldisbrot á forsendur „deilu nákominna“ er ekki hlutlaus lýsing af hálfu lögreglu. Slíkt samhengi kallar fram að minnsta kosti tvær hættulegar hugmyndir, að ofbeldið sé á einhvern hátt skiljanlegra og að aðstæðurnar sjálfar dragi úr trúverðugleika brotaþola. Með þessu færir lögreglan athyglina frá sakarefninu yfir á atriði sem heyra undir einkaréttarlega úrlausn í fjölskyldumálum. Þar með er óbeint gefið í skyn að tilkynnt eða kærð brot séu ekki lengur viðfangsefni refsiréttar og því í reynd refsilaus. Eina undantekningin á því að slíkt samhengi eigi með réttu að hafa áhrif á rannsókn sakamáls er þegar forsjárstaða aðila er hluti sakarefnisins, svo sem brot gegn ákvæði almennra hegningarlaga um sviptingu barns úr umsjá forsjáraðila. En þá er líka algjört lykilatriði að lögregla beiti lögformlegum hugtökum barnalaga ekki lauslega.

Hugtakið „forsjárdeila“ hefur með öðrum orðum ekkert sjálfstætt sönnunargildi í sakamálarannsókn á ofbeldi í nánum samböndum. Slík orðanotkun segir ekkert um sannleiksgildi frásagna af ofbeldi, heldur sýnir hún einungis hvernig fulltrúar stjórnvalda kjósa að skilgreina stöðuna. Þessi nálgun dregur ekki aðeins fyrir fram úr gildi framburðar brotaþola og vitna, heldur fer hún jafnframt gegn þeirri rannsóknarskyldu sem hvílir á lögreglu samkvæmt lögum um meðferð sakamála. Samkvæmt þeim lögum byrjar lögreglan allar skýrslutökur á því að brýna fyrir vitnum skyldur sínar til að segja satt og rétt frá og draga ekkert undan og að rangur eða vísvitandi gáleysislegur framburður sé refsiverður. Lögreglan er sjálf fullmeðvituð um að rangur framburður sem kann að leiða til þess að saklaus maður sé dæmdur fyrir refsiverðan verknað getur varðað margra ára fangelsi (sjá XV. kafla almennra hegningarlaga). Lögreglan er þannig að gefa sér það að vitni, þau sem mögulega geta borið um ofbeldið, muni mæta í skýrslutöku og fremja þar lögbrot. En þetta alvarlega brot gefur lögreglan sér að vitni muni fremja, til hvers? Að aðstoða móður við að svipta barn tengslum við föður sinn og koma honum saklausum bak við lás og slá? Það er fráleitt að lögregla gangi út frá því að þau vitni sem eðli málsins samkvæmt eru líklegust til að hafa orðið vitni að ofbeldi á heimili, það er nánir aðilar brotaþola og barna, séu sjálfkrafa ómarktæk á þeirri forsendu að þau muni ljúga og fremja alvarlegt lögbrot í skýrslutöku.

Til að kóróna þetta allt virðist það vera viðtekin taktík meðal lögmanna, verjenda manna sem sakaðir eru um ofbeldi gagnvart maka eða fyrrum maka, að róa skjólstæðinga sína með því að segja þeim að lögreglan muni sjálfkrafa setja mikla fyrirvara við trúverðugleika allra ásakana um ofbeldi um leið og orð eins og „skilnaðardeila“ er nefnt í skýrslutöku hjá lögreglu. Að sögn lögmanna sem hafa starfað í þágu þolenda ofbeldis í áratugi, hefur það færst mjög í aukana að sakborningar í heimilisofbeldismálum beri fyrir sig forsjárdeilu, svo mjög að það sé orðið nánast meginreglan. Það eitt segir sitt um hversu rótgróin þessi hugsun virðist vera. Þessi groddaralega hugsanaskekkja byggir á því að tímasetning frásagnar brotaþola af ofbeldi sé í sjálfu sér tortryggileg. En það er einmitt oft við sambandsslit sem þolandi ofbeldis hefur í fyrsta sinn raunhæft svigrúm til að segja frá því ofbeldi sem átt hefur sér stað. Eða á brotaþoli þá helst að kæra á meðan hún er enn föst í ofbeldissambandinu?

Kynjaðar söguskýringar og nauðungarstjórn

Undirtextinn hér er alltof kunnuglegur og alls ekki kynhlutlaus. Þegar ofbeldismál eru sett í ramma skilnaðardeilu eru samhliða málaðar inn í rammann tvær tilteknar kynjamýtur. Annars vegar um konuna sem lýgur, ýkir eða hagræðir frásögn sinni til að ná sér niðri á fyrrverandi og hins vegar um karlmanninn sem í reynd sé alltaf hið raunverulega fórnarlamb. Athyglin færist þá sjálfkrafa frá háttsemi þess sem sakaður er um ofbeldi yfir á meintar hvatir þolandans og mat á framburði, vitnisburði og rannsóknarþörf litast af fordómum gegn konum fremur en fyrirliggjandi gögnum. En það sem túlkað er sem „erfið samskipti“ er oft raunveruleg birtingarmynd nauðungarstjórnar (e. coercive control), þar sem ofbeldið felst í stjórnun og niðurlægingu. Það er því fásinna að nota rökrétt viðbrögð við slíkri kúgun, á borð við skilnað eða baráttu fyrir öryggi barna sem rök gegn því að ofbeldi hafi átt sér stað.

Í umræðu um ofbeldi er gjarnan gengið út frá því að sérstaklega erfitt sé að sanna að andlegt ofbeldi og nauðungarstjórnun í nánum samböndum hafi átt sér stað. Þetta viðhorf ríkir líka innan réttarkerfisins þrátt fyrir að löggjafinn hafi með ákvæði í almennum hegningarlögum reynt að fanga eðli nauðungarstjórnar með því að gera ítrekaðar eða viðvarandi hótanir, frelsisskerðingu og aðra vanvirðandi háttsemi gagnvart nánum aðila að refsiverðu broti. Þannig hefur löggjöfin staðfest að slíkt ofbeldi sé refsiverð háttsemi sem eigi sér stað í raunveruleikanum, á sama tíma og fræðasamfélög, alþjóðastofnanir og alþjóðlegir mannréttindasamningar hafa um langt skeið gert þessa tegund ofbeldis að sérstöku viðfangsefni sínu. Þótt ákvæðið eigi að sjálfsögðu við um brot gegn fólki af öllum kynjum, er lögfesting þess óhjákvæmilega samofin þeim markmiðum að stemma stigu við kynbundnu ofbeldi og ofbeldi gegn börnum.

Það er þó aðeins hálfur sannleikur að svo erfitt sé að sanna andlegt ofbeldi og nauðungarstjórnun í nánum samböndum. Ef háttsemin væri í eðli sínu ósannanleg, væri líka merkingarlaust að gera hana refsiverða. Vissulega getur áfallastreita og aðrar algengar afleiðingar langvarandi ofbeldis gert það að verkum að brotaþolum reynist erfitt að lýsa atvikum í línulegri tímaröð. En það er ekki á ábyrgð brotaþola að bera sönnunarbyrðina með þeim hætti að leggja fram fullbúna tímalínu eða sönnunarfærslu málsins, það er hlutverk lögreglu að rannsaka atvik og afla tiltækra sönnunargagna.

Þegar slík mál eru rannsökuð af alvöru, með hliðsjón af þekkingu á eðli nauðungarstjórnar, kemur oft fram mjög skýr heildarmynd. Staðfesting á framburði brotaþola birtist í vitnisburði ólíkra aðila, tilkynningum til lögreglu, hótunum í skilaboðum milli aðila og tölvupóstssamskiptum þar sem gerandi jafnvel játar eða lýsir sjálfur verknaði sínum með nákvæmum hætti. Þegar þessi gögn eru metin í samhengi verður sýnilegt það sem ekki sést ef hvert atvik er skoðað eitt og sér; ítrekað ofbeldi, hótanir og ógnarstjórn sem beinist ekki aðeins að brotaþola og nákomnum, heldur oft einnig að öðrum sem gerandinn hefur á einhverjum tímapunkti talið standa í vegi fyrir sér. Samhengi skiptir máli í ofbeldismálum, en rangt samhengi spillir rannsókn þeirra. Það sem þarf að varpa ljósi á er hegðunarmynstur gerandans yfir tíma, ekki meint „fjölskyldudeila“ á milli aðila.

Afstaða lögreglu endar ekki hjá lögreglu. Hún getur haft bæði réttmæt og óréttmæt áhrif á viðbrögð annarra stjórnvalda gagnvart sömu brotaþolum ofbeldis í nánu sambandi, þar á meðal barnaverndaryfirvalda og sýslumanns. Þess vegna skiptir máli hvað lögreglan skráir, hvernig hún rammar málið inn og hvort hún rannsakar það af raunverulegri hlutlægni. Þegar „forsjárdeila“ eða sambærilegar söguskýringar fá að lita sönnunarmat og rannsóknarþörf, er ekki aðeins verið að veikja framburð brotaþola og vitna fyrir fram, heldur líka að gera ofbeldi í nánum samböndum ósýnilegra en það er. Ef stjórnvöld ætla að líta svo á að andlegt ofbeldi, nauðungarstjórnun og annað ofbeldi í nánum samböndum séu refsiverð brot, verða þau líka að rannsaka þau sem slík; sem hegðunarmynstur geranda yfir tíma, en ekki sem eitthvert óljóst afsprengi „deilu“ milli nákominna aðila.

Höfundur er verkefnastjóri við Háskóla Íslands með MS-próf í sálfræði á sviði taugafræðilegrar hugfræði og sjónskynjunar.