Þegar lög­bundin réttindi skila sér ekki til barna og ung­menna

Við þurfum að ná betur utan um framkvæmd opinberrar þjónustu við börn, ungmenni og fjölskyldur á Íslandi. Ýmis dæmi á undanförnum árum gefa skýrar vísbendingar um kerfislægan vanda sem rekja má til skorts á heildstæðri stefnu og þar af leiðandi heildstæðu skipulagi við framkvæmd þjónustu.

Þegar löggjöf kveður á um réttindi en þjónusta er ekki í boði, er óaðgengileg eða mætir ekki þörfum, hverfa þarfirnar ekki. Aðstandendur og starfsfólk reyna þá að brúa bilið, eins langt og það nær. Ef það næst ekki birtist vandinn gjarnan síðar sem flóknari og þyngri þjónustuþörf, og jafnvel dýrari, innan kerfisins.

Þetta misræmi á milli ákvæða laga og framkvæmdar þjónustu fær litla umræðu opinberlega og því skortir oft skilning á stöðu þeirra fjölskyldna sem axla auknar byrðar vegna kerfislægra vandamála. Sé þessi staða viðvarandi koma gjarnan fram ný vandamál innan fjölskyldna, svo sem heilsubrestur og skertir tekjuöflunarmöguleikar. Áhrifin eru þó mun víðtækari og ná einnig til starfsfólks innan kerfanna og meðferðar opinberra fjármuna.

Ábyrgð á uppbyggingu og virkni kerfa

Mikilvægt er að undirstrika að áskoranir í þjónustu við börn og fjölskyldur snúa fyrst og fremst að uppbyggingu og virkni kerfa. Þær eru því á ábyrgð þeirra sem stýra kerfunum en ekki starfsfólksins sem veitir þjónustuna. Sjónarhorn starfsfólks er hins vegar nauðsynlegur og mikilvægur þáttur í heildstæðri greiningu.

Víða skortir heildstæða sýn á þjónustu út frá sjónarhorni notenda. Því hefur starfsfólk innan einstakra eininga oft takmörkuð tækifæri til að skoða eigið framlag í samhengi við aðra þætti. Þetta torveldar þróun þjónustu og nýsköpun með heildarárangur og hagsmuni notenda að leiðarljósi.

Núverandi staða, þar sem einingar sem í eðli sínu tengjast vinna ekki markvisst saman frá upphafi, leiðir til þess að starfsfólk gerir einfaldlega sitt besta með þeim úrræðum sem til staðar eru. Sú umgjörð er ekki nægilega traust til að tryggja öllum börnum og fjölskyldum lögbundin réttindi, eins og mörg dæmi sanna.

Starfsfólk ríkis og sveitarfélaga sem veitir þessum hópi þjónustu á rétt á starfsumhverfi sem er hluti af stærri heild og byggir á sameiginlegri sýn. Eðli verkefnanna krefst þess og eingöngu þannig er hægt að hanna kerfi sem skilar árangri. Það þarf að ríkja skilningur á því hvernig kerfið virkar í heild og hvernig einstaka hlutar þess tengjast. Slík umgjörð styður við árangur og vellíðan starfsfólks, sem hefur skýran tilgang og raunhæf úrræði til að sinna starfi sínu vel.

Viðbrögð við bráðum vanda og áhrif á stefnumótun

Brýnt er að forystufólk í stjórnmálum og stjórnsýslu bregðist við skýrum merkjum um þörf fyrir breytingar. Það á meðal annars við um ákall þeirra einstaklinga og fjölskyldna sem falla á milli kerfa og fá ekki viðeigandi þjónustu, takmörkuð tækifæri starfsfólks til að mæta fjölbreyttum þörfum, tíð langtímaveikindi starfsfólks og brotthvarf úr starfi.

Ný þekking gefur einnig tilefni til endurskoðunar. Í því samhengi skal sérstaklega vísað til rannsókna um mikilvægi öruggra tengsla barns við foreldra og aðra umönnunaraðila sem undirstöðu alhliða þroska.

Þegar öll umgjörð skólastarfs tekur mið af fjölbreyttum og þekktum þörfum barna skapast bætt skilyrði til náms og félagslegrar virkni. Það dregur úr þörf fyrir sérstakan stuðning og fækkar viðbragðsverkefnum, meðal annars vegna krefjandi hegðunar, bæði innan skóla og í félags- og heilbrigðisþjónustu.

Heildstæð greining er forsenda bætts árangurs

Kortlagning á framkvæmd þjónustu við börn og fjölskyldur, allt frá upphafi meðgöngu til 18 ára aldurs, gæti verið mikilvægt fyrsta skref til að takast á við þessar áskoranir með heildstæðum hætti. Slík vinna nýtist bæði til að bregðast við bráðum vanda og til að greina tækifæri til forvarna. Hún getur jafnframt orðið mikilvægt innlegg í mótun heildarstefnu í málefnum barna og fjölskyldna, með jákvæðum áhrifum á þróun þjónustunnar og ábyrgari nýtingu opinbers fjár.

Við heildstæða greiningu þarf að byggja á viðurkenndum aðferðum sem gera kleift að ná utan um þjónustuna sem heild. Þar skiptir annars vegar máli að beita kerfishönnunarsýn (system design) til að greina samhengi, ábyrgð, tengingar og veikleika milli kerfa og stofnana, fremur en að líta eingöngu til stakra eininga. Hins vegar þarf greiningin að taka mið af sjónarhorni notenda svo upplifun, þarfir og raunveruleg staða barna og fjölskyldna verði leiðarljós í mati á því hvar þjónusta rofnar, tefst eða mætir ekki þörfum.

Öflug samvinna ríkis og sveitarfélaga er lykilatriði, bæði til að tryggja börnum og ungmennum lögbundna þjónustu nú þegar og til að draga úr þörf fyrir þyngri og kostnaðarsamari úrræði, samhliða og síðar á lífsleiðinni.

Hvernig förum við að?

Til þess að breyta stöðunni þurfum við sameiginlegan skilning á undirliggjandi áskorunum. Þær hafa ekki enn fengið heildstæða yfirferð, þrátt fyrir ýmsar greiningar á undanförnum árum, og þar liggur mikil ábyrgð hjá stjórnvöldum.

Við getum hafist handa strax með því að ákveða að ekki verði lengur liðið að börn og ungmenni njóti ekki lögbundinna réttinda. Það er fyrsta skrefið.

Vinnan í kjölfarið getur ekki farið fram í sílóum. Hún krefst heiðarlegra samtala, dýpri greiningar og víðtækrar samvinnu með bættan heildarárangur að markmiði. Breytt vinnubrögð krefjast þess að við lærum að hugsa og vinna á nýjan hátt. Það er krefjandi á köflum en það er vel gerlegt í styðjandi umhverfi og skilar fljótt bættum árangri.

Með hugrekki og samvinnu að leiðarljósi, og með hagsmuni barna og ungmenna í forgrunni, getum við náð árangri. Komum upp úr sílóunum, vinnum skipulega saman og gerum betur!

Þóra Björg er lögfræðingur og eigandi STOKKU samvinnustofu. Fjóla María Ágústsdóttir er umbóta-, stefnu og teymaráðgjafi og eigandi Fit4digital.