And­staðan við að tryggja að neyt­endur fái lækkun við dælu

Ríkisstjórnin kynnti í lok síðustu viku aðgerðir sem eiga að vinna skarpt og hratt gegn verðbólgu. Í þeim felst að virðisaukaskattur á eldsneyti verður tímabundið lækkaður úr 24 í 11 prósent í fjóra mánuði – frá byrjun maí og út ágúst – sem áætlað er að skili umtalsverðri lækkun við dæluna og um 0,3 prósenta lækkun á vísitölu neysluverðs sem mælir verðbólgu. Með öðrum orðum er verið að stíga fast inn í þá stöðu sem myndast hefur vegna stríðsátaka í Miðausturlöndum og mun að óbreyttu leiða til umtalsverðra verðhækkana á eldsneyti og aukinnar innfluttrar verðbólgu.

Áhrifin eru margþætt. Verðbólga verður auðvitað minni en annars sem mun verða til gagns víða í samfélaginu, til að mynda á húsnæðislán fjölmargra heimila. Aðgerðin er líka miðuð inn á að auka ekki þenslu og felur í sér ólík áhrif á samfélagshópa. Beinu lækkunaráhrifin einskorðast við heimili og aðra sem hafa ekki innskattsrétt í virðisaukaskattskerfinu. Þeir sem nota bíla mest munu verða fyrir mestum áhrifum. Greiningar sýna skýrt að meðaleyðsla bíla er mest hjá lægstu tekjutíundum fjölskyldna og þar er fjöldi bíla mestur.

Allt að öllu þá eru þetta fljótvirkar og áhrifaríkar aðgerðir sem lenda þyngst þar sem þörfin er mest.

Sterkar vísbendingar um að ávinningi sé ekki skilað

Til að þessi aðgerð hafi þau áhrif sem henni er ætlað þurfa þau olíufélög sem selja eldsneyti þó að skila lækkuninni að öllu leyti beint til neytenda í formi lægra verðs við dælu. Að óbreyttu ætti það að þýða að verð til neytenda lækki um 10,5 prósent.

Það eru eðlilegar forsendur til staðar um að þörf sé á sértækum aðgerðum til að tryggja slíkt. Í greiningu hagfræðings Visku stéttarfélags, sem birt var í síðasta mánuði, kom til að mynda fram að íslensku olíufélögin séu nær fjórfalt líklegri til að skila verðhækkunum til neytenda en verðlækkunum. Þar sagði einnig að álagningin sem félögin leggja á eldsneytið hafi verið sögulega há undanfarið. Raunar hafi hún aldrei verið meiri en í ár.

Í greiningunni sagði skýrt: „Sterkar vísbendingar eru um að afnám vörugjalda og olíugjalda um áramótin hafi ekki að fullu skilað sér í verðlag á dælu og félögin séu smám saman að hækka álagningu sína.“

Vegna þessa segir í greinargerð frumvarpsins sem lagt var fram um tímabundna lækkun virðisaukaskatts á eldsneyti að Samkeppniseftirlitið geti beitt þeim heimildum sem því eru veittar með lögum til að tryggja að verðið lækki. Því til viðbótar geti „ráðherra samkeppnismála, komi í ljós við slíkt eftirlit að misbrestur sé á því að hin tímabundna lækkun skili sér í útsöluverði eldsneytis, sett reglugerð um tímabundnar aðgerðir til að bregðast við því.“

Tímabundnar aðgerðir geta falist í ákvörðun hámarksverðs eða hámarksálagningar eða annarri stýringu á verðlagningu eða viðskiptakjörum.

Á móti því að verja hag fólksins í landinu

Það liggur fyrir að ef olíufélögin skila verðlækkuninni til neytenda þá þarf ekkert að gera. Gerist það ekki eru úrræði til staðar til að bregðast við tímabundið, fyrir hönd almennings.

Viðbrögð stjórnarandstöðunnar fólu ekki í sér að fagna því að stjórnvöld væru að grípa inn í alvarlegar aðstæður til að verja hag fólksins í landinu. Þvert á móti bræddu þingmenn Sjálfstæðisflokksins, sem nýlega lagði fram efnahagstillögur um að setja ríkissjóð á hausinn á örfáum árum, og Miðflokksins nánast úr sér af vanþóknun yfir þessari aðgerð.

Það versta sem þeim dettur í hug að geti gerst er að ríkið tryggi að aðgerðir sem eiga að vinna gegn verðbólgu og létta tekjulægstu hópunum sem verða mest fyrir barðinu á henni lífið fái sannarlega þann ávinning, en að seljendur vörunnar geti ekki undir neinum kringumstæðum stungið honum í vasann.

Pólitík hinna fáu á kostnað allra hinna

Í raun þarf sú afstaða ekkert að koma mikið á óvart að flokkarnir í stjórnarandstöðu tali af hörku gegn þingmáli sem á að lækka verð á eldsneyti. Pólitísku línurnar hjá hægrinu þegar kemur að neytenda- og efnahagsmálum eru kýrskýrar. Opinbert eftirlit er að þeirra mati vont og fyrirtæki eiga helst að fá að hafa eftirlit með sjálfum sér. Skiptir engu þótt um sé að ræða fyrirtæki sem starfa á mörkuðum þar sem fákeppni eða einokun ríkir þar sem margoft hefur sýnt sig að lækkun á álögum skilar sér ekki í betri kjörum til almennings heldur aukinni arðsemi.

Sama gildir um afstöðu þess til skatta, sem standa undir velferðarkerfi og þjónustu hins opinbera. Slíkir eru það versta sem þessi hópur veit um, sérstaklega ef þeir leggjast á breiðustu bökin. Þessari kreddu heldur hægri kanturinn blygðunarlaust fram þrátt fyrir að öllu skynsömu fólki ætti að vera ljóst að brauðmolahagfræðin, þar sem stærri kaka ríkra á að búa til stærri brauðmola fyrir pöpulinn, hefur aldrei virkað fyrir neinn nema efsta lagið og er alltaf á kostnað velferðar hinna.

Það er því að einhverju leyti skiljanlegt að andstöðuflokkarnir hrökkvi við þegar komin er til valda ríkisstjórn sem vill að gangverkið virki fyrir alla, ekki bara suma. Stjórn sem er stolt af því að bregðast við aðstæðum sem hafa mikil tímabundin áhrif á líf fólksins í landinu og ætlar að gera allt sem í sínu valdi stendur til að tryggja að þau viðbrögð skili sér þangað sem þau eiga að lenda.

Höfundur er framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar.