Við vitum betur – en gerum ekki nóg

Ársskýrslan er ekki einungis yfirlit yfir fortíðina. Hún er viðvörun fyrir framtíðina.

Lestur ársskýrslu er eins og að horfa í baksýnisspegil. Ársskýrsla Amnesty International fyrir árið 2025 er nýkomin út og fjallar, eðli máls samkvæmt, um stöðu mannréttinda og atburði liðins árs. Nú þegar árið 2026 er gengið í garð með sívaxandi ofbeldi og mannréttindabrotum vaknar spurningin: Hvað ætlum við sem samfélag að gera við þær upplýsingar sem við búum yfir?

Ef við værum í raun að horfa í baksýnisspegilinn – og draga lærdóm af því sem við sjáum – værum við þá ekki á betri stað?

Hvað veldur því að ríki heims leyfa Ísrael að fremja hópmorð, án raunverulegrar fordæmingar og viðbragða? Hvar er mannúðar- og verndarskjöldur alþjóðasamfélagsins? Af hverju hafa ríki samþykkt alþjóðleg mannréttindalög og sáttmála, komið á fót mannréttinda- og alþjóðlegum dómstólum sem eiga að standa vörð um mannréttindi, mannúð og réttlæti – ef þau standa samt hjá þegar mest á reynir?

Ný ársskýrsla Amnesty sýnir að þetta eru ekki einstök frávik fárra einræðisherra. Skýrslan dregur upp mynd af heimi þar sem mannréttindi eru æ oftar virt að vettugi og ríki grafa jafnvel undan því alþjóðlega kerfi sem á að vernda borgarana. Þetta er ekki tilviljun. Þetta er þróun sem við sjáum víða og í lýðræðisríkjum sem hafa gengist undir hinar ýmsu mannréttindaskuldbindingar.

Sem formaður Íslandsdeildar Amnesty get ég ekki lesið slíka skýrslu án þess að spyrja: Hvar liggur ábyrgðin? Hún liggur ekki aðeins hjá stjórnvöldum og alþjóðastofnunum, heldur líka hjá okkur sem samfélagi. Hjá okkur sem kjósum, sem mótmælum, sem látum í okkur heyra – eða veljum að gera það ekki.

Mannréttindi eru ekki sjálfgefin. Þau viðhalda sér ekki sjálf. Þau standa og falla með vilja okkar til að verja þau – í orði og verki.

Ársskýrslan er því ekki aðeins yfirlit yfir fortíðina. Hún er viðvörun fyrir framtíðina – og prófsteinn á nútímann. Hún upplýsir okkur ekki einungis um hvað hafi gerst, heldur hvetur ríki til umbóta og einstaklinga til aðgerða. Við vitum betur, við höfum séð þessa þróun áður.

Spurningin er hvort ríki ætli að bregðast við – eða halda áfram að horfa í baksýnisspegilinn án þess að breyta um stefnu.

Höfundur er formaður Íslandsdeildar Amnesty.