Vel­megun ein­stak­lingsins - opin­ber auð­legð - mark­mið jafnaðar­manna

Hver er framtíðarsýn stjórnmálaflokkanna sem bjóða fram til borgarstjórnar 2026?

Þar er sumt ljóst en margt dulið.

Það var bandaríski hagfræðingurinn John Kenneth Galbraith sem á sjötta áratug síðustu aldar færði í orð hugmyndina "einkaauðlegð, opinber örbirgð" (private affluence, public squalor) til að draga athyglinni að vaxandi auðsöfnun sumra meðan opinber þjónusta og innviðir væru sveltir og vanfjármagnaðir.

Einni öld fyrr og við aðrar aðstæður var svipuð hugsun færð í orð á Íslandi af hagyrðingi:

Það er dauði og djöfuls nauð

er dyggðasnauðir fantar

safna auð með augun rauð

þá aðra brauðið vantar.

Í Bandaríkjunum hefur lítið þokast í átt til jöfnuðar ef marka má bók sem kom út 2023: Private Affluence and Public Squalor. Social Injustice and Economic Misery in America, eftir Paul L Nevins. Það er ekki glæsilegt ef þörf er á að ræða félagslegt óréttlæti og efnahagslega örbirgð hjá einni auðugustu þjóð heims. En þarf ekki að koma á óvart þegar litið er til þeirrar stjórnmálastefnu sem þar í landi hefur ráðið ríkjum. Stefnu sem hægri flokkarnir hér á landi leynt og ljóst vilja framkvæma. En vilja síður nefna réttu nafni.

Þessir hlutir koma upp í hugann þegar litið er til stefnumála hinna ýmsu framboða til borgarstjórnar í Reykjavík, ekki síst þeirra sem mest hafa fylgið því þar takast á andstæður í hugmyndaafræði, annars vegar jafnaðarstefna Samfylkingarinnar og hins vegar nýfrjálshyggja sem gengur ljósum logum í málflutningi hægri flokkanna.

Munurinn liggur í annars vegar einkaauðlegð þar sem auðsöfnun einstaklinga eru lítil takmörk sett meðan hið opinbera situr á hakanum. Hins vegar í velmegun einstaklingsins ásamt sameiginlegri auðlegð. Einfalt dæmi skýrir hvað sameiginleg auðlegð merkir: Annars vegar eiga sumir einkasundlaug meðan almenningur kemst ekki í sund. Hins vegar eiga flestir enga sundlaug en saman eigum við fjölda sundlauga sem eru opnar öllum.

Hin sameiginlega auðlegð birtist okkur í mörgum myndum. Hún birtist í góðu heilbrigðiskerfi með umönnun ungra og aldinna, í góðum leikskólum og öðrum skólum. Hún birtist í húsnæði fyrir alla, vegakerfi, gatnakerfi, borgarskipulagi, almenningssamgöngum, meðal annars borgarlínu. Og góðum sundlaugum. Jafnaðarmenn leggja áherslu á að efla hina sameiginlegu auðlegð, öllum til hagsbóta.

Velmegun einstaklingsins er líka markmið jafnaðarmanna. Hún er meðal annars afleiðing öflugra launþegahreyfinga og vinnulöggjafar ásamt opinberum

stuðningskerfum. Nýjasta útspil hægrisins er að losna þurfi við launþegahreyfingar svo launagreiðendur hafi frítt spil til að ráðskast með kjör launþega.

Andstæðan birtist í stefnumálum hægri flokkanna, einkum Sjálfstæðisflokks, sem stefna leynt og ljóst að einkavæðingu leikskóla, heilsugæslustöðva, Félagsbústaða og annarrar opinberrar þjónustu borgarinnar, auk þess að stefna að sölu fyrirtækja borgarinnar eins og Orkuveitu og ljósleiðarakerfis. Kannski líka vatnsveitunnar eða holræsakerfis? Sumum er ekkert heilagt þegar arður er í augsýn. Því markmiðið er að einkafyrirtæki gerist sníkjudýr á velferðarkerfinu og hirði hluta af skattfé borgaranna í formi arðs.

Þeir sem aðhyllast opibera auðlegð geta ekki treyst hægri flokkunum fyrir rekstri borgarinnar. Samfylkingin stefnir að velferð einstaklingsins og opiberri auðlegð.

Kjósum hana.

Höfundur er jafnaðarmaður.