Til­raun til þess að skilja hægri slag­síðu stjórn­málanna á Ís­landi í dag

Jæja núna eru kosningarnar búnar og fólk getur hætt að lofa upp í ermina á sér og mögulega farið að háma í sig loforðasúpuna. Í morgunsárið hef ég verið að spá og spekúlera um það af hverju Íslendingurinn hagar sér eins og hann hagar sér.

Það er freistandi að líta á stjórnmál sem einfalt val milli hægri og vinstri, milli skattastefnu, ríkisafskipta og einstakra kosningaloforða. En stjórnmál mótast ekki aðeins af efnahagslegum hagsmunum heldur einnig af því hvernig samfélag skilur gildi manneskjunnar, samstöðu fólks og hverjir teljast tilheyra samfélaginu. Þess vegna skýrir fylgi íhalds og hægrisinnaðrar orðræðu ekki bara kosningarnar, heldur endurspeglar það dýpra samfélagslegt hugarfar (Inglehart og Norris, 2016).

Á Íslandi hefur hugmyndin um að vera sjálfstæður einstaklingur lengi verið hluti af þjóðarsjálfsmyndinni. Samfélag okkar hefur byggst á erfiðum lífsskilyrðum í gegnum tíðina og hefur það gert dugnað, útsjónarsemi og sjálfsbjargarviðleitni að eftirsóknarverðum gildum meðal Íslendinga. Sá sem gat staðið á eigin fótum naut virðingar samfélagsins. Þessi menningararfur lifir enn og hefur mótað hvernig margir líta á ríkið, skatta og sameiginleg velferðarkerfi (Esping-Andersen, 1990).

Þegar þessi hugsun verður ráðandi í nútímasamfélagi getur hún einnig þróast yfir í tortryggni gagnvart þeim sem þurfa stuðning eða standa utan hins hefðbundna samfélagsramma. Þá verður hætta á að fátækt, jaðarsetning og mismunun séu túlkuð sem mistök einstaklingsins frekar en afleiðing samfélagslegra aðstæðna.

Í svona umhverfi nær hægrisinnuð orðræða fótfestu. Þessi orðræða birtist sjaldnast í opinberu hatri heldur frekar í endurteknum skilaboðum þar sem ákveðnir hópar ógna stöðugleika samfélagsins eða hagsmunum ,,venjulegs fólks” (Mudde, 2007).

Orðræðan um að innflytjendur séu sagðir taka of mikið pláss og séu að stela frá ,,hinum sönnu” Íslendingum, réttindabarátta hinsegin fólks talin ganga of langt og krafa minnihlutahópa um jafnrétti túlkuð sem atlaga að meirihlutanum. Þessi ranghugmynd að réttindi ákveðins hóps taki af réttindum annarra er mjög útbreidd á meðal þeirra sem hugsa svona. Slík orðræða byggir síður á staðreyndum en byggir frekar á tilfinningum eins og ótta, óöryggi og þeirri hugmynd að samfélagið sé að breytast hraðar en fólk ræður við (Foucault, 1980; Wodak, 2015).

Ef við pælum í þessu þá felst hættan í því hvernig þessi orðræða getur smám saman grafið undan samkenndinni hjá fólki. Þegar fólk hættir að sjá einstaklinga en fer þess í stað að hugsa um hópa sem „vandamál” verður auðveldara að réttlæta útilokun og harðari og ómanneskjulega stefnu. Innflytjandinn verður ekki lengur manneskja með sína lífssögu og upplifun heldur verður að tákni sem samfélagsógn að einhverju tagi eða ferli sem má skilja í ljósi stimplunarkenningar Goffmans (Goffman, 1963).

Hinsegin einstaklingar verða ekki nágrannar okkar, vinir eða fjölskyldumeðlimir heldur eitthvað sem er abstrakt og ósnertanlegt fyrirbæri sem fólk hræðist. Ef við skoðum sögu Evrópu sýnir hún hversu virkilega hættulegur sá hugsunarháttur getur orðið þegar samfélög venjast því að afmennska ákveðna minnihlutahópa. Þegar það gerist þá veikist ekki aðeins staða minnihlutans heldur lýðræðið sjálft. Lýðræðið er nefnilega okkar allra, minnihlutahópanna líka.

Samt væri of einfalt að skýra fylgi hægrisinnaðra afla með fordómum einum saman. Margir leita í slíka orðræðu vegna óöryggis og ótta við að missa fótfestuna í samfélagi sem breytist hratt. Hækkandi húsnæðiskostnaður, verðbólga og vaxandi ójöfnuður skapa jarðveg fyrir reiði og vanlíðan (Wilkinson & Pickett, 2009). Þá verður auðvelt að beina gremjunni að þeim sem hafa minna vald í stað þess að beina henni að þeim kerfum sem viðhalda ójöfnuðinum.

Mögulega er stærsta verkefni samfélagsins því að rækta samkenndina hjá öllum hópum samfélagsins. Fólk þarf mögulega að hætta að fela sig bakvið skjái, hitta fólk í samfélaginu og kynnast því og efla félagsleg tengsl.

Samkennd er alls ekki veikleiki heldur mjög mikilvæg til þess að við getum átt heilbrigt samfélag. Samkenndin felst í því að geta sett sig í spor annarra, sem félagsfræðingurinn Max Weber kallaði „Verstehen“ (Weber, 1978).

Með því að nota þessa samkenndaraðferð er möguleiki á að sjá líf annarra eins rauverulegt og þitt eigið líf. Samfélag sem ver réttindi minnihlutahópa er ekki samfélag sem tekur eitthvað frá meirihlutanum heldur samfélag sem skilur að mannréttindi eru fyrir öll.

Í anda Foucault má skilja slíka orðræðu sem hluta af valdakerfi þar sem ,,sannleikur” og ,,eðlilegt” eru mótuð í gegnum orðræðu sem skilgreinir mörk samfélagsins (Foucault, 1980).

Þegar stjórnmál byggjast á ótta þrengist rými samfélagsins og útilokun verður auðveldari. Þegar þau byggjast á samkennd opnast hins vegar möguleiki á að byggja samfélag þar sem fleiri fá að tilheyra og taka þátt á jafnræðisgrundvelli.

Jafnrétti annarra felur ekki í sér skerðingu á réttindum einstaklingsins, enda eru réttindi ekki takmörkuð auðlind sem deilist milli fólks.

Heimildir:

• Esping-Andersen, G. (1990). The three worlds of welfare capitalism. Princeton University Press.
• Foucault, M. (1980). Power/knowledge: Selected interviews and other writings 1972–1977. Pantheon Books.
• Goffman, E. (1963). Stigma: Notes on the management of spoiled identity. Prentice-Hall.
• Inglehart, R., & Norris, P. (2016). Trump, Brexit, and the rise of populism. Harvard Kennedy School.
• Mudde, C. (2007). Populist radical right parties in Europe. Cambridge University Press.
• Wilkinson, R., & Pickett, K. (2009). The spirit level. Allen Lane.
• Weber, M. (1978). Economy and society. University of California Press.
• Wodak, R. (2015). The politics of fear. SAGE.

Höfundur er félagsfræðimenntaður kennari.