Hvar er Ís­land kynnt sem umsóknarríki?

Málflutningur ríkisstjórnarinnar síðustu mánuði hefur einkennst af fullyrðingum um að aðildarumsókn Íslands frá 2009 sé enn „í gildi“. Mikilvæg og stefnumarkandi skjöl Evrópusambandsins vekja þó athygli fyrir allt annað: þar birtist Ísland hvergi sem umsóknarríki.

Í niðurstöðum ráðs Evrópusambandsins frá 25. júní 2024 um samskipti ESB við ríki Evrópu utan sambandsins („Council conclusions on the EU’s relations with Western European non-EU countries“) er Ísland ítrekað nefnt sem EES-ríki, Schengen-ríki, samstarfsaðili á norðurslóðum og strandríki í sjávarútvegi. Hins vegar er Ísland hvergi kynnt sem umsóknarríki eða hluti af stækkunarferli sambandsins.

Þetta er athyglisvert vegna þess að sama skjal fjallar ítarlega um stækkunarstefnu Evrópusambandsins og framtíð stækkunarferlis Evrópusambandsins. Þar eru umsóknarríki og aðildarferli rædd sérstaklega. Ísland er hins vegar hvergi að finna þar á meðal heldur alfarið fjallað um það í hlutverki utanaðkomandi samstarfsríkis.

Ísland birtist ekki sem umsóknarríki árið 2024

Ef aðildarumsókn Íslands væri í raun talin lifandi með skýrum og ótvíræðum hætti mætti ætla að það sæist einhvers staðar í stefnumarkandi skjölum sambandsins sjálfs eins og þessu. Þess í stað virðist Ísland vera meðhöndlað sem ytra samstarfsríki sem tengist Evrópusambandinu í gegnum EES-samninginn, Schengen-samstarfið og fjölmörg sértæk samstarfssvið.

Á sama tíma hafa íslensk stjórnvöld, einstakir fulltrúar Evrópusambandsins og nefndarálit meirihluta utanríkismálanefndar byggt á þeirri forsendu að aðildarumsókn Íslands frá 2009 sé enn „í gildi“. Í nefndarálitinu er jafnvel talað um að Ísland þurfi að verða „aftur meðhöndlað sem umsóknarríki“. Það orðalag er athyglisvert í ljósi þess að Ísland hefur um árabil hvorki birst á opinberum listum Evrópusambandsins yfir umsóknarríki né verið flokkað með þeim ríkjum í stefnumarkandi skjölum sambandsins.

Réttindi og skyldur fylgjast að

Í þessu sama skjali segir orðrétt að ríki utan Evrópusambandsins sem taki ekki á sig sömu skuldbindingar og aðildarríkin geti ekki notið sömu réttinda og ávinnings og þau („Non-members of the Union that do not live up to the same obligations as members cannot have the same rights and enjoy the same benefits as members.“).

Þarna birtist mjög skýr grunnforsenda í hugsun Evrópusambandsins: réttindi og aðgangur fylgja sameiginlegum skuldbindingum og sameiginlegu regluverki. Þetta er hugsun um einsleitni, sameiginlegar leikreglur og jafnvægi milli réttinda og skyldna.

Það er sérstaklega áhugavert í ljósi íslenskrar umræðu þar sem reglulega er rætt um sérlausnir, undanþágur og möguleikann á því að vera „nánast inni“ án þess að gangast undir sömu skuldbindingar og aðildarríki sambandsins.

Ef umsókn Íslands er enn „í gildi“ í þeim skilningi sem haldið hefur verið fram í íslenskri umræðu, hvers vegna birtist Ísland þá ekki sem umsóknarríki í nýjum stefnumarkandi skjölum Evrópusambandsins sjálfs?

Höfundur er hagfræðingur.