Dagur og Diljá - dómur er fallinn

Diljá Mist Einarsdóttir gerir Degi B. Eggertssyni þá kurteisi í Vísi 22. maí að taka hann alvarlega. Það er meira en margir þingmenn fá þessa dagana. En kurteisin á ekki að koma í veg fyrir að við skoðum tölurnar sjálfar og þegar maður gerir það, kemur í ljós að Dagur var ekki að ofmeta vandann. Hann var að undirmeta hann.

Dagur sagði á Alþingi 21. maí að íslensk heimili greiði „100 milljarða á ári í hærri vexti“ vegna krónunnar. Diljá kallar þetta „innistæðulaust loforð“. Skoðum reikningsdæmið.

Íslensk heimili skulda alls 3.294,7 milljarða króna samkvæmt nýjustu uppgjöri Seðlabankans (Q4 2025, birt 6. mars). Þar af eru 2.896,5 milljarðar í húsnæðislánum. Þetta eru tölurnar sem allt veltur á.

Vaxtamismunurinn liggur fyrir. Stýrivextir Seðlabankans voru hækkaðir í 7,75 prósent þann 20. maí eða daginn áður en Dagur tók til máls. Óverðtryggðir húsnæðisvextir bankanna eru nú á bilinu 9,75 til 10,5 prósent. Á evrusvæðinu voru meðalvextir á nýjum húsnæðislánum 3,23 prósent í janúar samkvæmt ECB. Munurinn er sex og hálft til sjö prósentustig.

Þá er reikningurinn einfaldur: 2.896,5 milljarðar margfaldað með sex og hálfu prósenti gefur 188 milljarða á ári. Ef við notum varfærnari mismun upp á þrjú og hálft prósentustig, sem tekur tillit til verðtryggðra lána með lægri nafnvexti, fáum við 101 milljarð. Tala Dags er nær lágmarki en hámarki.

Diljá segir réttilega að stöðugleiki sé forsenda inngöngu í evruna, ekki sjálfvirk afleiðing. Maastricht-skilyrðin krefjast þess að verðbólga og langtímavextir séu komin í lag áður en evran er tekin upp. Þetta er hárrétt. En það breytir engu um meginatriðið: þegar löndin eru komin inn lækka vextir varanlega vegna áhættuverndar ECB. Eystrasaltsríkin sönnuðu þetta. Slóvakía sannaði þetta. Króatía sannaði þetta árið 2023.

Hin fullyrðingin sem stenst ekki er sú að atvinnuleysi sé „mun hærra í ESB en á Íslandi“. Það var rétt árum saman, en ekki lengur. Atvinnuleysi á evrusvæðinu var 6,2 prósent í febrúar samkvæmt Eurostat. Á Íslandi var það 6,3 prósent samkvæmt Hagstofunni sama mánuð. Munurinn er innan skekkjumarka en Ísland er ekki betur statt.

Loks segir Diljá að húsnæðiskostnaður á Íslandi sé „nálægt meðaltali ESB“. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands, sami aðili og Diljá vísar í, sýnir að Ísland er með 24,6 prósent af einkaneyslu í húsnæði. Meðaltal ESB er 22,9 prósent. Ísland er í níunda sæti, vel yfir meðaltali, og aðeins fimm ESB-ríki eru hærri, öll þau efnuðu ríki sem Diljá nefnir.

Diljá hefur þungavigtar­rök í einum lið: bankaskattur og strangar eiginfjárkröfur skýra hluta af íslenska vaxtaálaginu. Það er satt. En aðeins hluta. Stærsti hlutinn er gjaldmiðilsáhætta sem hverfur ekki nema gjaldmiðillinn breytist.

Það er málefnaleg og lögmæt umræða hvort Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið. En ef við ætlum að taka þá umræðu alvarlega, þurfum við líka að taka tölurnar alvarlega. Hundrað milljarðarnir hans Dags eru ekki innistæðulausir. Þeir eru varfærnir.

Höfundur er ritstjóri verdbolga.net, sjálfstæðs vettvangs um verðlag og stjórnmál á Íslandi.