Evrópu­hug­sjónin á saka­manna­bekknum

Það var áhugavert að heyra forsætisráðherra segja í þættinum Sprengisandi á Bylgjunni að ekkert skipti neytendur meira máli en virk samkeppni. Þetta er sérstaklega hjartnæmt í ljósi þess að sami forsætisráðherra rekur einu einokunarverslun landsins, ÁTVR og heldur nú í gíslingu frumvarpi samstarfsflokksins Viðreisnar um einmitt... virka samkeppni!

Það er nefnilega eitthvað verulega sérkennilegt við þá mynd þegar íslenskt ríkisvald dregur einstakling á sakamannabekk fyrir það eitt að selja áfengi á netinu á meðan sama ríkisvald situr sjálft og bíður þess að fá boðun á sakamannabekk Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA). Þetta er ekki myndlíking. Þetta er raunveruleikinn sem nú blasir við.

Staðan minnir á lögreglustjóra sem sektar mann fyrir hraðakstur á leiðinni í eigin réttarhöld fyrir gáleysislegan akstur. Munurinn er bara sá að ríkið er bæði lögreglan, dómarinn og brotamaðurinn.

„Hebreska“ hornsteinsins

„Staðfesturéttur“ er orð sem hljómar nánast eins og hebreska í eyrum flestra, en er í raun sáraeinfalt hugtak. Það þýðir réttinn til að stunda atvinnurekstur í öðru EES-landi á sömu kjörum og innlendir aðilar. Ef þú ert skráður í Þýskalandi eða Danmörku og vilt selja áfeng yfir landamæri til íslenskra neytenda, átt þú rétt á því samkvæmt EES-samningnum – nákvæmlega sama rétt og innlendir aðilar. Þetta er einn af hornsteinum þess samnings sem Ísland gerðist aðili að árið 1994, og sem Viðreisn og Samfylking mæra hvern einasta dag sem grundvöll þess að Ísland eigi heima í Evrópusambandinu.

Og þó. Þegar einkaaðilar nýta sér nákvæmlega þennan rétt – skrá sig í EES-landi, bjóða áfengi til sölu á netinu og afhenda íslenskum neytendum þá mætir ríkisvaldið með handjárnin. Það ákærir fyrir þann „glæp“ að selja löglega neysluvöru í samkeppni við ríkið sjálft.

Hér verður leikritið enn fáránlegra þegar litið er til stjórnarráðsins: Fjármálaráðuneytið, sem fer með hlutabréfið í ÁTVR, er í höndum Viðreisnar. Dómsmálaráðuneytið, sem stýrir lögreglu og ákæruvaldi, er líka í höndum Viðreisnar. Og allt situr þetta undir forsæti elsta ESB-flokksins Samfylkingarinnar.

Toppnum er svo náð þegar rýnt er í reksturinn á þessu ríkisbákni en hann er kapítuli út af fyrir sig. Ríkið rekur nefnilega smásöluverslanir ÁTVR með tapi – tapi sem er svo niðurgreitt með hagnaði ríkisins af tóbaksheildsölu! Ríkisvaldið efnir sem sagt til sakamála og notar lögregluna til að kæfa einkaframtak sem leysir þarfir markaðarins á mun hagkvæmari hátt, allt til þess að verja ríkisrekstur sem stendur ekki einu sinni undir sér án meðgjafar úr tóbakinu. Þetta er ekki pólitísk tilviljun heldur skipulögð kerfisvörn og óhag-fræði.

Evrópa er frábær – bara ekki heima

Þversögnin gargar á okkur. Flokkarnir sem mæra EES-samninginn sem undirstöðu íslensks hagvaxtar og réttlætis fyrir neytendur eru þeir sömu og beita ríkisvaldinu af hörku gegn þeim sem dirfast að nýta sér hann. Viðreisn og Samfylking tala um Evrópu eins og fagra hugsjón sem við eigum að teygja okkur til. En þegar hugsjónin mætir á svæðið – þegar hún þýðir að íslenskt ríkisfyrirtæki þurfi raunverulega að keppa við einkarekstur á jafnræðisgrundvelli – þá missir hugsjónin skyndilega allt sitt aðdráttarafl. ESB sinnar þurfa ekki andstæðingum að halda með Viðreisn og Samfylkingu við stýrið.

Þetta minnir á atburði erlendis frá. Í apríl 2025 tilkynnti Trump-stjórnin í Bandaríkjunum um víðtæka tolla á innfluttar vörur, þar á meðal vín, með vísan til „þjóðaröryggisneyðar“. Innflytjandi í New York, Victor Schwartz, höfðaði mál gegn stjórnvöldum. Röksemd hans var einföld: Hann sagðist ekki kunna lögfræði, hann vissi bara að þetta væri rangt. Tíu mánuðum síðar kvað Hæstiréttur Bandaríkjanna upp dóm: tollarnir voru ólöglegir, innheimtir án lagaheimildar og ríkinu gert að endurgreiða hvern eyri.

Að lesa á milli línanna hjá ESA

Íslenska áfengismálið er fyllilega sambærilegt við þessa erlendu baráttu, og minnir um margt á fyrri stríð hér heima fyrir frjálsum osta innflutningi. Í báðum tilvikum beita stjórnvöld sér gegn frjálsum viðskiptum með því að skálda upp túlkanir á lögum. Ríkið heldur því fram að ef vörulager sé staðsettur á Íslandi sé um lögbrot að ræða þrátt fyrir að það sé ekki minnst einu orði á staðsetningu lagers í áfengislögum og að ostur er ekki ostur. Í báðum tilvikum er það einkarekstur sem þarf að berjast gegn risavöxnu ríkisbákni. Spurningin er sú sama: Á að láta ríkið ganga lengra en lög og alþjóðasamningar leyfa?

Í Bandaríkjunum setti Hæstiréttur stjórnvöldum skorður en á Íslandi þurfum við að treysta á að ESA geri það. Stofnunin hefur þegar sent sjö leiðandi spurningar til íslenska ríkisins um hvort einokun ÁTVR standist EES-samninginn. Þessar spurningar eru svo leiðandi að þær hljóma frekar eins og áminning í búningi kurteislegrar fyrirspurnar. Svarið sem ráðuneytið sendi til baka – þar sem fullyrt er að allt sé í himnalagi, að Fríhöfnin í Keflavík teljist ekki hluti af innlendum markaði, og að hálf milljón lítra teljist „smáframleiðsla“ mun augljóslega ekki sannfæra ESA.

Á sama tíma segir formaður allsherjarnefndar, Víðir á Bylgjunni að „EES-samningurinn sé lykilsamningur í að byggja hér upp mjög gott og öflugt samfélag.“ Sá sami formaður sér hins vegar persónulega til þess að frumvarp samstarfsflokksins um afnám einokunar fái enga þingræðislega meðferð í atkvæðagreiðslu.

Niðurstaða

Á meðan þetta pólitíska sjónarspil fer fram þarf einstaklingur að verja sig í dómstólum gagnvart þeim glæð að nýta sér réttindi sem EES-samningurinn á að tryggja. Ríkið sem ákærði mun hinsvegar á næstu misserum þurfa að svara fyrir eigin brot á sama samningi í Brussel. Það er erfitt að hugsa sér skýrara dæmi um það sem Victor Schwartz kallaði „blatant overreach of power“ – hrein og klár misnotkun á valdi.

Óskar Wilde sagði eitt sinn að sannir vinir stinga þig að framan. „Evrópusinnarnir“ í ríkisstjórninni kjósa hins vegar að stinga sína eigin stuðningsmenn aftan frá. Þeir mæta á tyllidögum og mæra frelsið og alþjóðasamninga, en beita svo ríkisvaldinu til að verja kerfishagsmuni þegar á hólminn er komið.

Stundum borgar andóf lítilla atvinnurekenda sig gegn kerfisbákninu. Það sýndi Schwartz í Washington. Spurningin er bara þessi: Ætla talsmenn „Evrópuhugsjónarinnar“ í stjórnarráðinu að bíða þess að ESA neyði þá til að fylgja eigin hugsjón eða munu þingmenn loksins sjá fáránleika eigin þversagnar og hleypa frumvarpinu sem tryggir valfrelsi fyrir neytendur í gegn?

Höfundur er annar eiganda Sante.