Donald Trump forseti vonast til að samkomulag muni brátt binda enda á stríðið við Íran og opna Hormússund. En sívaxandi hópur bandarískra stjórnmálamanna og álitsgjafa hefur fordæmt hvers kyns samkomulag sem færir Íran milljarða Bandaríkjadala en skilur landið eftir með yfirráð yfir sundinu og kjarnorkuáætlun sinni.
Íran er á meðan ekkert að flýta sér að stökkva á tilboðið. Bandarískir embættismenn kenna sundraðri forystu í Teheran um þvergirðingshátt sinn. En ef sundrung ríkir í Teheran, þá er hún um það hversu viturlegt sé að treysta bandarískum stjórnvöldum. Íran hefur enda bitra reynslu af samningagerð við Trump, sem rifti kjarnorkusamningnum frá 2015 og hefur tvisvar gert árásir á Íran í miðjum samningaviðræðum.
Stjórnvöld í Íran eru fastir fyrir í samningaviðræðunum því fyrir þau er þetta spurning um tilvistarbaráttu. Það sem landið sækist eftir umfram allt annað er trygging fyrir því að stríð brjótist ekki út aftur. Sú fullvissa verður að vera innbyggð í uppbyggingu hvers kyns samkomulags. Samningurinn sem nú er á borðinu – skammtímavopnahlé til að skapa grundvöll fyrir samningaviðræður um stærra samkomulag – veitir hana ekki.
Ríkjandi skoðun þvert á pólitíska litrófið í Teheran er sú að, miðað við afrekaskrá Trumps, gæti loforð um diplómatískar lausnir í raun aukið stríðshættuna. Íranskir ráðamenn líta á hinar að því er virðist rausnarlegu tilslakanir Washington sem of góðar til að vera sannar. Markmið þeirra er að draga úr árvekni Íran svo það slaki á vörninni á meðan Bandaríkin búa sig undir að ljúka verkinu.
Í augum stjórnvalda í Teheran er fælingarmáttur eina raunhæfa vörnin gegn endurteknum átökum. Þess vegna leitast Íran við að byggja hann upp á þremur sviðum: með yfirráðum yfir Hormússundi, með því að halda í kjarnorkuáætlun sína og með því að gera kostnað Bandaríkjanna af átökunum sem mestan.
Umræða um strategískan ósigur Bandaríkjanna í Washington – sem er mikið rædd í Teheran – hefur ekki hjálpað. Greinendur í Íran hafa túlkað slíkar athugasemdir sem hvatningu til frekari hernaðar. Að þeirra mati munu Bandaríkin ekki sætta sig við ósigur. Því meira sem áhrifamiklir Bandaríkjamenn benda á mistök Trumps, því líklegra er að Bandaríkin reyni að snúa við niðurstöðu þessa stríðs með því að heyja annað. Í Teheran ríkir sá grunur að Bandaríkin leitist ekki eftir varanlegum friði heldur vilji tryggja sér frjálsar hendur til að halda Íran einangruðu og veikburða, meðal annars með því að halda kjarnorku- og eldflaugaáætlunum landsins í skefjum með reglubundnum hernaðaraðgerðum. Í augum stjórnvalda í Teheran er fælingarmáttur eina raunhæfa vörnin gegn endurteknum átökum. Þess vegna leitast Íran við að byggja hann upp á þremur sviðum: með yfirráðum yfir Hormússundi, með því að halda í kjarnorkuáætlun sína og með því að gera kostnað Bandaríkjanna af átökunum sem mestan.
Byltingarverðir Írans og bandamenn þeirra telja að hinn mikli kostnaður stríðsins sé eini raunverulegi fælingarmátturinn gegn annarri árás. Stríðið hefur hingað til kostað Bandaríkin 29 milljarða dala og 13 bandarísk mannslíf. Enn meiri hefur kostnaðurinn hins vegar verið fyrir heimshagkerfið. Trump hefur hingað til gert lítið úr þessu og sagt að „skammtímasársauki“ sé „í lagi“ ef það þýðir að koma megi í veg fyrir að Íran komist yfir kjarnorkuvopn. Byltingarverðirnir telja að eina leiðin til að breyta kostnaðar- og ábatamati Trumps sé að láta Bandaríkin og heimsbúskapinn finna fyrir enn meiri sársauka. Aðeins þannig verði hægt að knýja Washington til alvarlegra samningaviðræðna.
Ekki allir í Teheran eru sammála þessari herskáu nálgun. Íran sjálft er að greiða umtalsvert gjald vegna átakanna. Aðrir íranskir leiðtogar tala þess í stað um yfirráð yfir Hormússundi og að viðhalda birgðum Írans af mjög auðguðu úrani sem lykilatriði til að viðhalda fælingarmætti. Þeir telja að hvers kyns samkomulag sem felur í sér efnahagslegar bætur fyrir stríðsskaða og afléttingu refsiaðgerða myndi snúast um þessi tvö mál. Bandaríkin krefjast þess að Íran gefi eftir í báðum. Þetta gerir það að verkum að mjög ólíklegt er að varanlegt samkomulag náist.
Teheran gæti samþykkt að opna sundið, en mun ekki afsala sér yfirráðum yfir því. Íran er nú sannfært um að geta þess til að loka þessum flöskuhálsi sé mikill fælingarmáttur, sérstaklega ef Hútar í Jemen ganga til liðs við Íran í framtíðarátökum og þrengja einnig að alþjóðlegum siglingum um Rauðahaf. Auk þess myndu yfirráð yfir sundinu gera Íran kleift að innheimta gjöld af farmflutningum á sjó. Tekjurnar myndu veita íranska hagkerfinu kærkominn stuðning, en jafnframt neyða mörg ríki til að ögra afleiddum viðskiptaþvingunum Bandaríkjanna með því að greiða Írönum toll fyrir siglingar um Hormússund. Ef slíkt yrði útbreitt myndi það smám saman veikja refsiaðgerðir gagnvart Íran.
Íran lítur ekki lengur á kjarnorkusamning við Bandaríkin sem lausn á efnahags- og öryggisvandamálum sínum. Það telur ólíklegt að Bandaríkin aflétti refsiaðgerðum og að þegar Íran hefur staðið við sitt, gæti Trump aftur yfirgefið samninginn. Né myndi kjarnorkusamningur draga úr líkum á stríði. Reyndar er sú samstaða að myndast í Teheran að nýr kjarnorkusamningur miði að því að gefa Washington frjálsari hendur til að einangra Íran og ráðast á það hernaðarlega. Að gefa Bandaríkjunum það sem þau gátu ekki fengið með tveimur stríðum mun ekki gera Íran öruggara, heldur viðkvæmara. Byltingarverðirnir hafa ýtt undir þá frásögn að Bandaríkin hafi aðeins samþykkt vopnahlé og viðræður eftir að þeim mistókst að komast yfir birgðir Írans af mjög auðguðu úrani undir yfirskini þess að bjarga týndum flugmanni.
Hvorki skammtímaávinningur né fyrirsjáanlegar yfirlýsingar Trumps um sigur og dögun nýrra tíma í Miðausturlöndum ættu að draga athyglina frá því sem raunverulega skiptir máli. Miklu erfiðara verkefni verður að ná varanlegu samkomulagi um framtíð Hormússunds og kjarnorkuáætlunar Írans.
Því fastar sem Bandaríkin krefjast þess að Íran hætti auðgun úrans og afhendi birgðir sínar, þeim mun sannfærðari verða stjórnvöld í Teheran um að raunverulegt markmið Washington sé að svipta Íran fælingarmætti sínum með diplómatískum leiðum, svo Bandaríkin geti síðar gripið til hernaðaraðgerða gegn veikari andstæðingi. Íran gæti samþykkt að stöðva auðgun um tíma, en leiðtogar þess eru harðir á því að tilslakanir verði að vera afturkræfar. Með því að halda yfirráðum yfir auðguðum úransbirgðum sínum – þótt styrkur þeirra yrði þynntur – gæti Íran hafið auðgun á ný og þar með verið aðeins örfáum vikum frá því að ná kjarnorkuþröskuldinum. Að mati íranskra embættismanna er einungis hægt að fæla Bandaríkin frá því að hefja stríð á ný með því að tryggja að slíkur möguleiki sé innbyggður í samkomulagið.
Bandaríkin og Íran gætu vel komist að samkomulagi um að stöðva þessi átök í bili. Það væru kærkomin tíðindi fyrir alþjóðahagkerfið. En hvorki skammtímaávinningur né fyrirsjáanlegar yfirlýsingar Trumps um sigur og dögun nýrra tíma í Miðausturlöndum ættu að draga athyglina frá því sem raunverulega skiptir máli. Miklu erfiðara verkefni verður að ná varanlegu samkomulagi um framtíð Hormússunds og kjarnorkuáætlunar Írans.
Lausleg þýðing á grein sem birtist eftir Vali Nasr í Financial Times föstudaginn 29. maí síðastliðinn.
Vali Nasr er bandarískur fræðimaður af írönskum uppruna og prófessor í alþjóðastjórnmálum og Miðausturlandafræðum við Johns Hopkins School of Advanced International Studies (SAIS) í Washington DC. Hann er meðal annars höfundur bókanna Iran's Grand Strategy: A Political History, Dispensable Nation: American Foreign Policy in Retreat og The Shia Revival: How Conflicts Within Islam will Shape the Future.
