Um brottfararstöð og vistun barna

Frumvarp um brottfararstöð hefur nú verið samþykkt á Alþingi. Við, þingmenn sem mynda meirihluta allsherjar- og menntamálanefndar, sem hefur haft frumvarpið til meðferðar, viljum koma því á framfæri með þessari grein hvað felst í frumvarpinu með þeim breytingum sem nú hafa verið gerðar á því, meðal annars vegna þeirra fjölmörgu góðu umsagna sem bárust nefndinni.

Vistun í brottfararstöð er lokaúrræði

Vistun í brottfararstöð er úrræði sem stjórnvöld þurfa að geta gripið til við tilteknar og fátíðar aðstæður. Þeir einstaklingar sem sækja hér um alþjóðlega vernd fá úrlausn sinna mála á stjórnsýslustigi, þ.e. hjá Útlendingastofnun og, eftir atvikum, Kærunefnd útlendingamála. Þá er ávallt mögulegt fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd að skjóta máli sínu til dómstóla. Vistun í brottfararstöð er lokaúrræði þegar önnur og vægari úrræði sem tiltekin eru í lögum um útlendinga hafa ekki dugað til að viðkomandi yfirgefi landið.

Í umræðu um brottfararstöð er mikilvægt að árétta að ákvarðanir yfirvalda, hverjar sem þær eru, skuli virtar og séu þær ekki virtar þá séu til úrræði sem knýja á um lúkningu. Í tilviki þeirra sem hafa ekki heimild til að dvelja hér á landi er lokaúrræðið að vista viðkomandi í brottfararstöð í skamma stund áður en hann er fluttur úr landi. Áður en að þeirri vistun kemur verður að hafa reynt til fullnustu að beita öðrum og vægari úrræðum án viðunandi árangurs.

Í núverandi framkvæmd brottvísana er lokaúrræðið að viðkomandi einstaklingur er úrskurðaður í gæsluvarðhald og vistaður í fangelsi. Að mati okkar er það ekki réttlætanlegt gagnvart einstaklingi sem ekki er grunaður um refsiverða háttsemi að hann sé vistaður í fangelsi. Þá er það ekki leggjandi á kerfi sem ætlað er fyrir afplánun refsidóma og gæsluvarðhaldsvist að vista þar útlendinga sem flytja á úr landi og hafa ekki brotið af sér með refsiverðum hætti.

Fjölskyldur með börn

Í meðförum allsherjar- og menntamálanefndar á frumvarpi um brottfararstöð hefur sjónum mjög verið beint að fjölskyldum með börn. Getur það komið til álita að fjölskyldur með börn séu vistaðar á brottfararstöð? Þetta álitaefni höfum við skoðað nákvæmlega og eftir álitum hvernig því yrði við komið að börn séu á brottfararstöð. Fólk sem leitar til Evrópulanda, af hvaða ástæðum sem það er, kemur oftast fyrir tilstuðlan glæpahópa sem krefjast hárra fjárhæða fyrir veitta þjónustu.

Í þessu umhverfi geta reglur í einu landi valdið því að krafist er hærra gjalds til að koma fólki þangað. Í þessu samhengi verður að ítreka sérstaklega að sérreglur í einu landi, þ.e. reglur sem að einhverju leyti gera minni kröfur við meðferð umsókna um alþjóðlega vernd eða þar sem ákveðnum úrræðum er ekki beitt eins og tíðkast í öðrum löndum, leiða til þess að þangað leitar fólk. Sé það svo að í einu landi sé ekki beitt sömu úrræðum, varðandi fjölskyldur með börn sem fengið hafa lokaniðurstöðu um heimild til dvalar, og í öðrum löndum þá leita fjölskyldur með börn til þess lands. Ef sú staðreynd að börn séu í fjölskyldum leiðir til þess að fjölskyldurnar verða ekki fluttar úr landi, vinni þær ekki með yfirvöldum að brottför, eru það sérreglur sem glæpahóparnir sem nefndir voru hér að framan munu nýta sér og krefjast þóknunar í samræmi við það. Sú er ein ástæða þess að það er hvorki mannúðlegt né heppilegt fyrir samfélög að hafa aðrar reglur en nágrannalönd þeirra.

Sérstakt tillit er tekið til fjölskyldna

Á brottfararstöð verða ekki vistaðar fjölskyldur með börn nema öll önnur og vægari úrræði hafi verið reynd auk þess sem strangt mat þarf að fara fram á nauðsyn þess að vista barn á brottfararstöð og færri tilvik munu gilda um það hvenær megi vista þar barn. Þá eru og tímamörk vistunar barna skýrt afmörkuð og mun skemmri en vistun fullorðinna. Lýsing á vistarverum sem fjölskyldum eru ætlaðar í breytingartillögum allsherjar- og menntamálanefndar er mikilvæg svo dregið sé, eftir því sem kostur er, úr íþyngjandi aðstæðum sem börn eru sett í.

Að mati okkar, sem þetta skrifum, er núverandi kerfi verri kostur en eins og vikið var að hér að framan þá er lokaúrræði varðandi einstaklinga sem flytja á úr landi að úrskurða þá í gæsluvarðhald. Í þeim tilvikum þar sem um er að ræða einstaklinga sem hafa börn á sínu framfæri þá kemur það fyrir að hinir fullorðnu eru úrskurðaðir í gæsluvarðhald en börnunum komið til fósturfjölskyldna á vegum barnaverndaryfirvalda. Óháð öllu öðru telur meirihluti nefndarinnar þessa framkvæmd með öllu óásættanlega og mikilvægt sé að bregðast við þessari stöðu.

Í þessu samhengi er líka mikilvægt að halda því til haga að börn verða almennt ekki úrskurðuð í brottfararstöð, heldur fylgja þau foreldrum sínum til þessarar stuttu vistar. Það er réttur barna að fylgja foreldrum sínum sé þess nokkur kostur og mikilvægt að allt sé gert til að þess að sá réttur sé virtur.

Í meðförum allsherjar- og menntamálanefndar hefur frumvarpi um brottfararstöð verið breytt með ýmsum hætti er lýtur að börnum, m.a. með því að gera það ófrávíkjanlegt hvernig vistarverur sem fjölskyldur með börn eru vistaðar í eru en þeim eru ætlaðar vistarverur sem ekki er deilt með öðrum að neinu leyti og tryggja börnum viðeigandi leikaðstöðu. Þá gerum við tillögu um að ráðherra skili Alþingi skýrslu tólf mánuðum eftir að brottfararstöð tekur til starfa. Þar er m.a. áskilið að tiltekið verði hve margar fjölskyldur hafi verið vistaðar á brottfararstöð á fyrsta starfsári hennar og fjöldi barna sem þar hafa verið vistuð. Það er von okkar að afar sjaldan muni koma til þess að fjölskyldur með börn verði vistaðar á brottfararstöð og vonandi aldrei en við teljum óhjákvæmilegt að sá varnagli sé sleginn að þegar allt um þrýtur hvað það varðar að fá fólk til að yfirgefa landið þá sé nauðsynlegt að þetta úrræði sé fyrir hendi.

Tvenn markmið

Markmiðið með þessari lagasetningu er því annars vegar að ná stjórn á framkvæmd útlendingamála og uppfylla skuldbindingar sem Ísland hefur undirgengist samkvæmt Schengen-samstarfinu.

Hins vegar er það að gæta mannréttinda þeirra sem eiga að fara af landi brott eftir að hafa fengið synjun um alþjóðlega vernd en vilja ekki virða þá niðurstöðu stjórnvalda.

Það þarf að tryggja að ákvörðunum stjórnvalda sé framfylgt í þessum málaflokki eins og öðrum. Við í allsherjar- og menntamálanefnd lögðum okkur fram við að tryggja að það yrði gert með eins mildilegum hætti og mögulegt er.

Ekki síst í þeim tilvikum þar sem fjölskyldur eiga í hlut.

Höfundar mynda meirihluta allsherjar- og menntamálanefndar Alþingis.