Dagur í lífi Ís­lendinga árið 2040

Árið er 2040. Ísland hefur náð markmiði sínu um kolefnishlutleysi. Þegar litið er til baka er athyglisvert hversu mikið umræðan fimmtán árum fyrr snerist um kostnaðinn við breytingarnar. Rætt var um fjárfestingar, skatta, kvaðir og tæknilegar áskoranir. Miklu sjaldnar var spurt hvernig samfélag gæti orðið til ef markmiðin næðust. Hvernig myndi Ísland líta út ef orkuskiptin tækjust? Hvernig myndi atvinnulífið þróast? Myndum við enn búa við sömu lífsgæði og sömu velmegun?

Nú höfum við svörin.

Ísland er enn meðal ríkustu þjóða heims. Lífsgæði eru áfram með þeim bestu sem þekkjast og atvinnuleysi er lágt. Hagkerfið byggir enn á mörgum sömu styrkleikum og áður, en samsetning þess hefur breyst. Orka, þekking, náttúra og nýsköpun hafa orðið enn mikilvægari hluti af verðmætasköpun þjóðarinnar.

Ein stærsta breytingin varð í orkumálum. Árið 2025 flutti Ísland inn gríðarlegt magn jarðefnaeldsneytis á hverju ári. Milljarðar króna fóru úr landi til að kaupa olíu og bensín sem síðan voru brennd og hurfu úr hagkerfinu og út í loftslagið. Árið 2040 er staðan allt önnur. Samgöngur á landi byggja að mestu á innlendri orku. Verulegur hluti fiskiskipaflotans hefur tekið upp nýja orkugjafa og nýjar tæknilausnir. Þeir fjármunir sem áður runnu úr landi eru nú í auknum mæli nýttir til fjárfestinga innanlands, í nýsköpun, innviði og atvinnusköpun.

Þegar hagfræðingar skoða þessa þróun í dag benda margir á að stærsti ávinningurinn hafi ekki verið minni losun heldur aukið orkuöryggi. Ísland er síður háð alþjóðlegum orkumörkuðum og síður viðkvæmt fyrir verðhækkunum, átökum og óvissu í öðrum heimshlutum. Á tímum þar sem mörg ríki hafa glímt við orkuóöryggi hefur það reynst mikilvægur styrkur.

Atvinnulífið hefur einnig tekið stakkaskiptum. Árið 2025 var oft rætt um hvaða störf kynnu að tapast vegna loftslagsaðgerða. Mun sjaldnar var rætt um þau störf sem myndu verða til. Árið 2040 starfa þúsundir Íslendinga við verkefni sem voru annaðhvort mjög lítil eða nánast óþekkt fimmtán árum fyrr. Sérfræðingar í vistheimt, sjálfbærnigögnum, náttúrubókhaldi, orkutækni, rekjanleika, hringrásarhagkerfi og alþjóðlegum vottunum eru orðnir sjálfsagður hluti atvinnulífsins. Fjöldi fyrirtækja flytur nú út þekkingu sem byggir á þeirri reynslu sem Ísland aflaði sér við umbreytingu hagkerfisins.

Landsbyggðin hefur einnig notið góðs af þróuninni. Skógrækt, endurheimt vistkerfa, sjálfbær landnýting og nýting lífrænna auðlinda hafa orðið mikilvægari tekjustoðir víða um land. Sveitarfélög sem áður glímdu við fólksfækkun hafa fundið ný tækifæri til verðmætasköpunar. Það sem eitt sinn var fyrst og fremst talið umhverfisverkefni hefur reynst vera atvinnuuppbygging.

Sjávarútvegurinn er enn hornsteinn íslensks hagkerfis. Hins vegar hefur samkeppnisumhverfið breyst. Kaupendur á alþjóðamörkuðum gera nú kröfur um upplýsingar um uppruna, kolefnisspor, nýtingu auðlinda og áhrif á náttúru. Þar hefur Ísland notið þess að hafa byggt upp traust, gagnsæi og skýrar mælingar. Íslenskar afurðir eru ekki aðeins keyptar vegna gæða sinna heldur einnig vegna þess að hægt er að sýna fram á hvernig þær voru framleiddar og hvaða áhrif framleiðslan hafði.

Sama á við um aðrar útflutningsgreinar. Á mörkuðum þar sem traust er orðið jafn mikilvægt og verð hefur reynst verðmætt að geta sýnt fram á árangur með samræmdum mælingum, staðfestingum og stöðlum. Það sem margir töldu eitt sinn vera skriffinnsku reyndist vera lykill að samkeppnishæfni.

Auðvitað gekk ekki allt samkvæmt áætlun. Ekki allar fjárfestingar skiluðu árangri. Sum verkefni mistókust og deilur um orkuöflun, náttúruvernd og landnýtingu héldu áfram. Umbreyting af þessari stærðargráðu gat aldrei orðið átakalaus. En þegar litið er yfir farinn veg virðist ljóst að niðurstaðan varð önnur en margir óttuðust.

Loftslagsaðgerðirnar urðu ekki fyrst og fremst verkefni um að draga úr losun. Þær urðu verkefni um að byggja upp samkeppnishæfara, sjálfstæðara og seigara samfélag. Þær urðu verkefni um að nýta betur þá styrkleika sem Ísland býr yfir; hreina orku, mikla þekkingu, sterkar stofnanir og einstaka náttúru.

Þegar saga þessara ára verður skrifuð er líklegt að loftslagsmarkmiðin verði ekki talin merkilegust fyrir þær milljónir tonna af losun sem tókst að forðast. Þau verða talin merkileg vegna þess að þau urðu hvati að einni stærstu efnahagslegu og samfélagslegu umbreytingu í sögu lýðveldisins. Það sem byrjaði sem viðbragð við loftslagsvandanum varð að lokum fjárfesting í heilbrigðri framtíð Íslands.

Höfundur er umhverfis- og auðlindafræðingur.