Hver borgar þegar samningurinn er svikinn?

Komugjöld í sjúkraþjálfun komu fyrst fram á tímabili langvarandi samningsleysis milli Sjúkratrygginga Íslands og sjálfstætt starfandi sjúkraþjálfara. Þau voru kynnt sem tímabundin lausn á meðan deilan stóð yfir og kostnaðurinn færðist yfir á sjúklinga.

Þann 1. júní 2024 tók gildi fimm ára samningur milli Sjúkratrygginga Íslands og sjálfstætt starfandi sjúkraþjálfara. Við undirritun hans kom fram að komugjöld féllu niður og samningurinn var kynntur sem langtímalausn sem myndi bæta stöðugleika og aðgengi að þjónustunni.

Nú, aðeins tveimur árum síðar, standa hins vegar til breytingar á lögum sem fela í sér aukna gjaldtöku fyrir endurhæfingarþjónustu á borð við sjúkraþjálfun, iðjuþjálfun og aðra meðferð. Viðmiðið er 1.000–1.500 krónur fyrir hverja komu en meðferðaraðilar geta innheimt hærri gjöld. Gjöldin leggjast einnig á börn þrátt fyrir að þau eigi almennt rétt á gjaldfrjálsri heilbrigðisþjónustu.

Í áratugi hefur verið lögð áhersla á að allir eigi að hafa aðgang að nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu óháð efnahag. Greiðsluþátttökukerfið var byggt upp til að jafna stöðu fólks og vernda þá sem þurfa mest á þjónustunni að halda. Nú er verið að stíga skref í gagnstæða átt.

Fyrir fólk með gigtarsjúkdóma og aðra langvinna sjúkdóma er endurhæfing ekki val eða þægindi heldur nauðsynlegur hluti meðferðar. Sjúkraþjálfun, iðjuþjálfun og önnur endurhæfing hjálpa fólki að viðhalda hreyfigetu, draga úr verkjum, sinna vinnu og námi og halda sjálfstæði sínu.

Það sem gleymist oft er að hér er ekki um einskiptiskostnað að ræða. Margir þurfa meðferð vikulega eða oftar árum saman, jafnvel alla ævi. Það sem virðist lítið gjald á blaði verður því veruleg fjárhagsleg byrði þegar það leggst á aftur og aftur.

Í gögnum stjórnvalda hefur komið fram að aukin greiðsluþátttaka geti haft áhrif á þjónustunotkun. En fyrir fólk með langvinna sjúkdóma er endurhæfing ekki þjónusta sem það velur sér að hentugleika heldur mikilvægur hluti af nauðsynlegri meðferð sem eykur möguleika þeirra að geta lifað sjálfstæður lífi.

Hér vaknar grundvallarspurning: Er endurhæfing nauðsynleg meðferð eða þjónusta sem réttlætanlegt er að draga úr með fjárhagslegum hindrunum?

Þegar kostnaður hækkar munu sumir fækka tímum eða hætta meðferð, ekki vegna þess að þeir þurfi hana ekki heldur vegna þess að þeir hafa ekki efni á henni. Afleiðingarnar geta orðið minni hreyfigeta, skert starfsgeta, aukin veikindi og meiri þörf fyrir stuðning frá heilbrigðis- og velferðarkerfinu síðar. Kostnaðurinn hverfur því ekki endilega heldur færist til.

Sumir neyðast til að minnka við sig vinnu og aðrir hverfa tímabundið eða varanlega af vinnumarkaði. Þeir sem veikjast hafa jafnframt oft þegar orðið fyrir tekjutapi vegna sjúkdóms síns.

Gjöld af þessu tagi leggjast ekki jafnt á alla. Þau leggjast þyngst á þá sem eru oftast veikir og þurfa reglulega á meðferð að halda.

Þess vegna snýst umræðan ekki fyrst og fremst um tekjur ríkisins heldur um það hvers konar heilbrigðiskerfi við viljum hafa. Spurningin sem stjórnvöld þurfa að svara er því ekki fyrst og fremst hversu miklar tekjur megi hafa af komugjöldum, heldur hvaða áhrif þau hafa á aðgengi fólks að nauðsynlegri meðferð.

Við eigum ekki að mæla árangur heilbrigðiskerfisins í því hversu mikinn kostnað tekst að færa af ríkissjóði yfir á sjúklinga, heldur í því hversu vel okkur tekst að halda fólki heilbrigðu, sjálfstæðu og virku í samfélaginu.

Endurhæfing er ekki munaðarvara. Hún er forsenda þess að þúsundir Íslendinga geti viðhaldið heilsu sinni, sjálfstæði og virkri þátttöku í samfélaginu.

Aðgangur að nauðsynlegri meðferð á að ráðast af þörfum fólks, ekki stöðu bankareikningsins.

Höfundur er formaður Gigtarfélags Íslands.