Af hverju ekki að segja Nei … af hverju ætti að segja kannski?

Í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst nk. hefur ítrekað verið haldið fram að þeir sem hyggjast kjósa nei séu í raun að hafa af öðrum kjósendum einhvern rétt - réttinn til að „sjá hvað sé í boði“, réttinn til að „skoða samninginn“ eða jafnvel réttinn til að halda framtíðarmöguleikum opnum. Þetta er t.d. stefið í grein Thomasar Möller sem birtist á dv.is á þjóðhátíðardaginn 17. júní sl.

Þessi málflutningur er ekki aðeins einföldun - hann er í grunninn öfugsnúinn.

Það gleymist gjarnan í umræðunni að þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst þarf ekkert að fara fram. Hún er afleiðing af meðvitaðri ákvörðun ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórnin stóð frammi fyrir fleiri en einum valkosti:

Hún gat farið í aðildarviðræður við Evrópusambandið án þess að bera spurninguna fyrst undir þjóðina.

Hún gat klárað samningaviðræður og lagt síðan fullbúinn samning í þjóðaratkvæði.

Hún gat þannig tryggt að kjósendur tækju afstöðu á grundvelli raunverulegs efnis, ekki óvissu.

En þessi leið var ekki valin. Í staðinn var ákveðið að halda atkvæðagreiðslu um hvort yfirhöfuð ætti að hefja viðræður. Sú nálgun felur í sér að kjósendur eru beðnir um að taka afstöðu án þess að vita nákvæmlega hvað liggur fyrir. Kjósendur eru beðnir um að taka afstöðu til ferlis – ekki niðurstöðu. Þegar sagt er að nei-kjósendur séu að svipta aðra tækifærinu til að sjá samning, er verið að láta eins og þjóðaratkvæðagreiðslan sé náttúrulögmál sem enginn stjórnar. Svo er ekki. Það var pólitísk ákvörðun ríkisstjórnarinnar að leggja spurninguna um viðræður í þjóðaratkvæði áður en samningur liggur fyrir.

Það hefði verið fullkomlega mögulegt fyrir stjórnvöld að tryggja þjóðinni að sjá samning - með því að gera samning.

Ef einhver telur það vera mikilvægt að þjóðin fái að sjá hvaða kjör kunna að vera í boði, þá ætti gagnrýnin að beinast að þeim sem ákváðu að leggja ekki slíkan samning fyrir. Ekki þeim sem nýta sér þann lýðræðislega rétt að segja nei við því að hefja óljóst ferli. Það er ekki kjósandi sem ákveður að samningur liggi ekki fyrir. Það var ríkisstjórnin sem tók þá ákvörðun.

Það að bjóða upp á þjóðaratkvæðagreiðslu felur í sér eitt grundvallaratriði. Að niðurstaða kosninga er óviss. Og hún getur orðið sú að nei verði ofan á. Ef ekki væri raunverulega gert ráð fyrir þeirri niðurstöðu, væri kosningin merkingarlaus.

Að halda því svo fram að ein af tveimur lögmætum niðurstöðum – nei - sé einhvers konar „réttindasvipting“ er því í raun að draga úr gildi kosninganna sjálfra.

Að kjósa nei í þessari atkvæðagreiðslu er ekki að svipta aðra möguleikum. Það er að taka afstöðu til þess hvort rétt sé að fara þessa leið, á þessu stigi og með þessum hætti. Það er afstaða til tímasetningar, verklags og pólitísks umboðs. Ekkert meira og ekkert minna.

Ef nei verður ofan á 29. ágúst nk., þá er málinu einfaldlega lokið - að sinni. Það er eðli lýðræðisins. Og það er mikilvægt að hafa í huga að það voru Inga, Þorgerður og Kristrún sem ákváðu að haga ferlinu með þessum hætti. Því er ekki sanngjarnt að gera kjósendum upp ábyrgð á afleiðingum ákvörðunar þeirra.

Lýðræðið byggir á því að kjósendur fái að velja - ekki að þeim sé sagt að ein niðurstaða sé „opnari“, „skynsamlegri“ eða siðferðilega réttari en önnur. Hvort sem menn hallast að já eða nei, þá ætti umræðan að endurspegla þá einföldu staðreynd að kjósendur sem segja nei eru ekki að svipta neinn réttindum. Þeir eru að nýta sinn eigin.

Höfundur er lögmaður.