Donald Trump hóf stríð sitt gegn Íran með einu áhættusömu veðmáli og lauk því með öðru. Í upphafi veðjaði forsetinn á að hann gæti stöðvað kjarnorkuáform Írans með því að sprengja byltingarstjórn landsins úr sögunni. Til þess eyddi hann tugum milljarða Bandaríkjadala og raskaði heimshagkerfinu verulega, aðeins til þess að undirrita síðar viljayfirlýsingu sem er án efa veikari en nokkur samningur sem hann hefði getað náð áður en stríðið hófst. Í þessu skjali felst nýtt áhættusamt veðmál: að ef ekki sé hægt að ryðja byltingarmönnum Írans úr vegi með hervaldi, þá megi ef til vill múta þeim til að yfirgefa eigin hugmyndafræði og sjálfsmynd.
Viljayfirlýsingin býður upp á svo einhliða pakka af bandarískum ívilnunum að hún virðist nánast eins og stjórnvöld í Teheran hafi sjálf samið hana. Af 14 ákvæðum hennar eru 13 annaðhvort hefðbundið diplómatískt orðagjálfur eða augljóslega Íran í hag. Teheran á að fá hernaðarlegar og efnahagslegar ívilnanir – auk þess sem raunveruleg yfirráð þess yfir Hormússundi eru viðurkennd í reynd – gegn því eina loforði að landið muni hvorki þróa né kaupa kjarnorkuvopn. Það skiptir þá litlu máli að Íran hafi áður gefið slík loforð og ekki staðið við þau, og að bandaríska leyniþjónustan (CIA) efist nú um einlægni þess.
Niðurlægingin sem felst í viljayfirlýsingunni er enn meiri fyrir Trump vegna þess að hann sjálfur dró Bandaríkin út úr fjölþjóðlegum samningi Barack Obama um að takmarka kjarnorkuáætlanir Írans. Trump kallaði þann samning „versta samning sem nokkru sinni hefði verið gerður“, en hann kostaði Bandaríkin minna, var síður örlátur gagnvart Íran og fól í sér skýrari tryggingar gegn útbreiðslu kjarnorkuvopna. Trump er nú að greiða mun meira fyrir mun minna.
Íslamska lýðveldið, eitt grimmasta, einangraðasta og óvinsælasta stjórnarfar heims, kemur út úr átökunum með enn veikari efnahag og herafla en áður, en með endurnýjað sjálfstraust.
Hann hefur hagað sér eins og pókerspilari sem er farinn að trúa eigin blekkingum. Trump hét því að leggja eldflaugaiðnað Írans í rúst, afvopna vopnaðar vígasveitir þess á borð við Hezbollah, steypa stjórninni af stóli, velja næsta leiðtoga landsins og ná stjórn á Hormussúndinu. Engu af þessum metnaðarfullu stríðsmarkmiðum var náð. Þrátt fyrir það fagnaði Trump vopnahléinu og afnámi hafnbannsins eins og hann hefði sjálfur ekki átt neinn þátt í að skapa vandann til að byrja með.
Íslamska lýðveldið, eitt grimmasta, einangraðasta og óvinsælasta stjórnarfar heims, kemur út úr átökunum með enn veikari efnahag og herafla en áður, en með endurnýjað sjálfstraust. Rétt fyrir stríðið var það gjaldþrota ríki, útskúfað úr alþjóðakerfinu, sem hafði nýverið drepið þúsundir eigin borgara – hugsanlega tugþúsundir – til að kæfa uppreisn almennings. Nú fagnar það því að hafa staðið gegn Bandaríkjunum og Ísrael og nýtur þess að hluti vestrænna álitsgjafa lýsir því sem vaxandi stórveldi.
Nánast sérhver bandarískur forseti frá írönsku byltingunni árið 1979 hefur viljað bæta samskipti Washington og Teheran. Slík þróun væri í þágu þjóðarhagsmuna bæði Bandaríkjanna og Írans, en engri ríkisstjórn hefur tekist að ná því markmiði. Byltingarsinnað klerkaveldi Írans þrífst á einangrun. Andstaða við Bandaríkin og bandamann þeirra, Ísrael, er kjarninn í sjálfsmynd stjórnarinnar, innra lögmæti hennar og samheldni öryggissveita landsins.
Eftir að hafa látið ráða af dögum helstu leiðtoga stjórnarinnar reynir Trump nú ekki aðeins að semja um nýjan kjarnorkusamning heldur einnig að koma á víðtæku samkomulagi sem umbreyti samskiptum Bandaríkjanna og Írans. En hann dregur jafnframt úr eigin áhættu með því að fela J. D. Vance að stýra viðræðunum. Vance sagði nýverið í viðtali við The New York Times að ný valdaklíka í Teheran væri að endurmeta byltinguna og að þar væri að myndast ný samstaða um að „47 ára stefna Írans gagnvart Bandaríkjunum hafi verið mistök“. Trump hefur hins vegar ekkert farið leynt með eigin útreikninga. „Ef þetta gengur upp ætla ég að taka heiðurinn,“ sagði hann fyrr í vikunni. „Ef þetta mistekst kenni ég J. D. um.“
Pólitísk framtíð Vance gæti því ráðist jafn mikið af yfirmönnum írönsku byltingarvarðanna og af kjósendum í forkosningum Repúblikanaflokksins. Einn þeirra sem Vance vonast til að leiði hugmyndafræðilega endurnýjun Írans er Mohammad Baqer Qalibaf, fyrrverandi hershöfðingi í byltingarvörðunum og núverandi forseti íranska þingsins. Mennirnir tveir eyddu meira en tuttugu klukkustundum saman í Islamabad fyrr á þessu ári og munu hafa myndað persónuleg tengsl. En nýlegar ræður og viðtöl Qalibafs á opinberum vettvangi – þar sem hann gerir lítið úr Bandaríkjunum, hrósar Hezbollah, hótar Ísrael og lofar samstarf við Kína – munu líklega reynast áreiðanlegri mælikvarði á raunverulegan ásetning Teheran en hvers kyns einkaloforð um góðan vilja.
Andstaða við Bandaríkin og bandamann þeirra, Ísrael, er kjarninn í sjálfsmynd stjórnarinnar, innra lögmæti hennar og samheldni öryggissveita landsins.
Fleiri stórar hindranir standa í vegi fyrir eðlilegum samskiptum ríkjanna. Viljayfirlýsingin gefur til kynna að Íran gæti fengið allt að 300 milljarða dala í fjárfestingar, að því er virðist frá sömu Persaflóaríkjum og nýlega urðu fyrir þúsundum íranskra eldflauga. „Það er fremur hrokafullt af Bandaríkjunum að lofa peningum annarra,“ sagði Ali Shihabi, ráðgjafi sádi-arabískra stjórnvalda, við mig. „Persaflóaríkin eiga ekki að greiða stríðsskaðabætur fyrir stríð sem þau vildu aldrei.“ Diplómati frá Persaflóaríki orðaði þetta enn skýrar: „Þeir fá ekki einn einasta eyri frá okkur.“
Rökin að baki nýjasta veðmáli Trumps gagnvart Íran minna mjög á tilraunir hans til að ná samkomulagi við einræðisherrann Kim Jong Un í Norður-Kóreu á fyrra kjörtímabili sínu. Forsetinn býður upp á eðlileg samskipti við umheiminn í skiptum fyrir að landið láti af kjarnorkuvopnaáætlunum sínum. Á fundinum í Singapúr reyndi Trump, eins og frægt er orðið, að lokka Kim með sýn um að breyta strandsvæðum Norður-Kóreu, sem notuð hafa verið til eldflaugatilrauna, í verðmæt fasteignasvæði. Hann dáðist að „frábærum ströndum“ landsins og sá fyrir sér „bestu hótel í heimi“. En fyrir byltingarsinnaðar einræðisstjórnir á borð við Norður-Kóreu og Íran eru lúxushótel fjármögnuð af Vesturlöndum, erlendir ferðamenn og frjálst flæði fjármagns ekki sigur – þau eru fremur eins konar Trójuhestur sem myndi grafa undan alræðisvaldi þeirra yfir upplýsingum og hugmyndafræðilegu lögmæti.
Viljayfirlýsingin gerir ráð fyrir sextíu daga samningaviðræðum, en nánast enginn býst við að kjarnorkusamningur – hvað þá endalok 47 ára kalda stríðsins milli Bandaríkjanna og Írans – náist á svo skömmum tíma. Því gæti stríðinu í raun ekki verið lokið; það gæti aðeins verið komið í biðstöðu. Teheran mun leitast við að endurbyggja eldflaugagetu sína og vopnaða vígahópa á svæðinu, sem verða ekki hluti af neinum samningi. Samkvæmt fréttum hefur það enn yfir að ráða allt að 70 prósentum af eldflaugabirgðum sínum frá því fyrir stríðið auk færanlegra skotpalla. Það framleiðir enn mikið magn eldflauga og dróna.
Ný forysta í Teheran sýnir engin merki um að ætla að milda innri stjórnarhætti ríkisins. Parastoo Ahmadi, 29 ára söngkona, var nýlega dæmd til 74 svipuhögga fyrir að hafa haldið opinbera tónleika án þess að bera hijab-höfuðklút. Öryggissveitir hafa aukið ofsóknir gegn bahá’í-trúarminnihlutanum. Tugir pólitískra fanga hafa verið fluttir hraðleiðina að gálganum. Með öðrum orðum: engin sýnileg merki til þessa styðja fullyrðingar Trumps um að stjórnin sé orðin „mjög skynsöm“ og „ekki róttæk“.
Trump hefur nýlega tekið stakkaskiptum úr því að vera harðlínumaður gagnvart Íran yfir í að verja og réttlæta stefnu írönsku stjórnarinnar.
Fyrir utan írönsku þjóðina hafa Persaflóaríkin, sem reyndu að efla vináttu sína við Trump, tapað hvað mestu. Blómleg hagkerfi þeirra hafa orðið fyrir áföllum vegna tuttugu þúsund dala dróna Írans. Í ljósi þeirrar tilvistarógnar sem þau telja stafa af Teheran eiga þau vart annan kost en að treysta enn frekar á öryggisregnhlíf Bandaríkjanna – á sama tíma og þau neyðast til að semja sjálf beint við Íran um eigin hagsmuni.
Trump hefur nýlega tekið stakkaskiptum úr því að vera harðlínumaður gagnvart Íran yfir í að verja og réttlæta stefnu írönsku stjórnarinnar. Hann hefur hrósað Mojtaba Khamenei – hugmyndafræðilega eftirmynd hins harðlína föður sem Trump lét drepa – sem virðulegum og raunsæjum leiðtoga. Mótsagnakennd framganga forsetans er orðið að uppsprettu svarts húmors meðal Írana. „Trump ætlaði að eyða Ayatollah Khamenei,“ sagði einn Írani við mig, „en ýtti óvart á ‘Uppfæra’.“
Hugsanlegt er að friðarsamningurinn sé aðeins taktískt undanhald. „Ef honum líkar ekki hvernig þetta þróast mun hann fara aftur í hafnbann eða loftárásir,“ sagði háttsettur embættismaður í stjórninni við mig. „Og olíuverð verður þá mun lægra.“ En Trump, sem virðist augljóslega orðinn þreyttur á þeim efnahagslegu truflunum sem stríðið hefur valdið, gæti verið tregur til að veðja á endurnýjuð átök við Íran.
Bandarískir forsetar virðast yfirleitt ekki átta sig að fullu á eðli Íslamska lýðveldisins fyrr en undir lok kjörtímabils síns. Frá byltingunni árið 1979 og gíslatökunni sem í kjölfarið eyðilagði kosningabaráttu Jimmy Carter til endurkjörs hafa ráðamenn í Teheran státað sig af því að koma höggi á bandaríska forseta. Að þessu sinni gæti það fengið tvo fyrir einn: forsetatíð Donalds Trump og forsetadrauma J. D. Vance.
Lausleg þýðing á grein eftir Karim Sadjapour sem birtist á vefsíðu The Atlantic laugardaginn 20. júní.
Karim Adjapour er fastur pistlahöfundur fyrir The Atlantic og sérfræðingur hjá bandarísku hugveitunni Carnegie Endowment for International Peace þar sem hann sérhæfir sig í málefnum Írans og utanríkisstefnu Bandaríkjanna gagnvart Miðausturlöndum. Þá er hann kennari við Georgetown-háskólann í Washington DC.
