Milli gjörða og gilda býr vonin.

Ég man eftir tíma í lífi mínu þegar ég var sannfærður um að maður væri ekkert annað en gjörðir sínar. Mér fannst það ekki bara skynsamleg hugmynd heldur augljós sannindi. Ef ég laug var ég lygari, ef ég brást fólki sem treysti mér var ég svikari, ef ég sagðist meta heiðarleika en hegðaði mér óheiðarlega voru orð mín marklaus. Mér fannst jafnvel hættulegt að hugsa öðruvísi, því ég óttaðist að um leið og við færum að aðgreina manninn frá hegðun hans værum við farin að afsaka hana. Þess vegna horfði ég á gjörðirnar sem eina raunverulega mælikvarðann á karakter mannsins. Orð voru ódýr, allir gátu sagst vera góðir, heiðarlegir eða hugrakkir. Það sem skipti máli var hvernig þeir lifðu.

Það er margt sem styður þessa hugsun. Við höfum öll hitt fólk sem talar fallega um gildin sín en hegðar sér á allt annan hátt. Fólk sem talar um virðingu en niðurlægir aðra þegar því hentar. Fólk sem talar um kærleika en sýnir sínum nánustu lítinn kærleika. Fólk sem talar um heiðarleika en finnur alltaf einhverja ástæðu fyrir því að segja ekki alveg satt. Slík reynsla kennir manni að vera á varðbergi gagnvart fallegum orðum. Kannski þess vegna er orðatiltækið til að gjörðir séu háværari en orð. Ég held reyndar enn í dag að það sé mikið til í því. Gjörðirnar skipta máli, þær skipta gríðarlega miklu máli. Ef líf mitt ber orðum mínum ekki vitni er eðlilegt að fólk efist um þau.

En svo kom að því að ég fór að rannsaka þessa hugsun af sömu alvöru og ég hafði áður rannsakað svo margt annað. Það gerðist ekki vegna þess að einhver sannfærði mig með rökum heldur vegna þess að lífið lagði eina spurningu fyrir mig sem ég gat ekki svarað. Ef maður er ekkert annað en gjörðir sínar, hvernig breytist þá nokkur maður? Hvenær hættir sá sem hefur logið að vera lygari? Hvenær verður maður sem hefur sýnt hugleysi að hugrökkum manni? Hvenær verður sá sem hefur brugðist eigin sannfæringu að manni sem lifir samkvæmt henni? Ef fortíðin segir allan sannleikann, hvaðan kemur þá framtíðin?

Þegar ég var að verða edrú bar ég með mér langan lista af gjörðum sem ég skammaðist mín fyrir. Ef einhver hefði þá sagt við mig að ég væri ekkert annað en summan af þeim gjörðum hefði ég líklega trúað honum. Ég hafði sjálfur sagt mér það árum saman. Þá vaknaði spurning sem hefur fylgt mér síðan. Hvernig getur nokkur maður orðið edrú ef hann fær aldrei að vera neitt annað en drykkjumaðurinn sem hann var í gær? Hvernig getur nokkur maður orðið heiðarlegur ef hann fær aldrei að vera neitt annað en lygarinn sem hann var?

Ég starfaði árum saman sem rannsóknarlögreglumaður og þar lærði ég eitt af mörgu sem skiptir máli og það er að fortíðin skiptir máli. Hún er mikilvægt sönnunargagn. Hún getur sagt okkur margt um mynstur, líkindi og fyrri hegðun. En hún er aldrei ein og sér niðurstaðan. Góður rannsóknarlögreglumaður tekur ekki ákvörðun áður en rannsóknin hefst. Hann segir ekki: „Þessi maður hefur logið áður, þess vegna lýgur hann núna líka.“ Hann skoðar nýjar staðreyndir, ný gögn og aðrar aðstæður. Fortíðin hefur vægi, en hún fær aldrei að skrifa dóminn áður en rannsókninni lýkur. Það væri ekki rannsókn heldur fordómar.

Það sem kom mér mest á óvart var að ég sýndi öðrum þessa sanngirni en ekki sjálfum mér. Þegar rannsóknin snerist að mínu eigin lífi hætti ég að vera rannsóknarlögreglumaður og varð dómari. Ég tók fortíð mína og lét hana segja mér hver ég væri. Ég rannsakaði ekki lengur, ég dæmdi, ég horfði á mistökin mín og sagði: „Þetta ert þú.“ Ég horfði á veikleikana mína og sagði: „Þú verður alltaf svona.“ Ég hefði aldrei samþykkt svona vinnubrögð í starfi mínu, en gagnvart sjálfum mér fannst mér þau fullkomlega eðlileg.

Smám saman fór ég að velta fyrir mér hvort ég væri að rugla saman tveimur ólíkum hlutum. Annars vegar því sem ég gerði og hins vegar þeirri stefnu sem ég vildi lifa eftir. Ég fór að hugsa um gildi á annan hátt en áður. Ekki sem verðlaun sem maður fær eftir að hafa lifað fullkomlega samkvæmt þeim heldur sem áttavita. Áttaviti segir mér ekki hvar ég er staddur. Hann segir mér í hvaða átt norður er. Ef ég geng í ranga átt hættir áttavitinn ekki að virka. Hann bendir áfram í sömu átt og bíður þess að ég taki eftir því að ég hafi villst. Kannski eru gildi svolítið eins. Þau segja ekki endilega hvernig ég hef lifað hingað til, þau minna mig á hvernig ég vil lifa héðan í frá.

Þessi hugsun breytti líka skilningi mínum á skömm. Ég hafði lengi litið á skömmina sem sönnun þess að eitthvað væri að mér. En hvað ef hún væri stundum að segja eitthvað allt annað? Hvað ef hún væri ekki alltaf dómur heldur stundum vísbending? Hvað ef sársaukinn sem ég finn þegar ég geng gegn eigin sannfæringu er ekki merki um að ég sé vondur maður heldur merki um að ég hafi farið gegn einhverju sem skiptir mig raunverulega máli? Þegar lygin hættir að valda okkur nokkurri togstreitu er ástæða til að staldra við og spyrja hvað hafi gerst í sambandinu við eigin gildi. En sá sem finnur til vegna lyginnar er kannski ekki fyrst og fremst að upplifa sönnun þess að hann sé lygari, kannski er hann að upplifa togstreitu milli hegðunar sinnar og þeirra gilda sem hann vill lifa eftir.

Þá rifjaðist líka upp fyrir mér að flestir sem hafa breyst til hins betra byrjuðu ekki á því að breyta hegðun sinni. Það merkilega er að þegar fólk ákveður að breyta lífi sínu byrjar það sjaldnast á því að hegða sér fullkomlega. Það byrjar á því að segja sannleikann um lífið sem það hefur lifað. Þeir horfðu á líf sitt og sögðu: „Þetta er ekki sá maður sem ég vil vera.“ Sú setning breytti þeim ekki samstundis. Hún gerði þá ekki heiðarlega, hugrakka eða ábyrgðarfulla á einni nóttu. En hún gaf þeim stefnu. Án þeirrar stefnu hefði engin breyting orðið. Hegðunin kom á eftir, oft hægt og stundum með mörgum bakslögum. En hún byrjaði ekki á gjörðinni, hún byrjaði á ákvörðuninni.

Samt hef ég aldrei getað hafnað hinu sjónarmiðinu alveg. Það væri jafn mikil einföldun. Ef maður talar fallega um gildi sín en hefur engan áhuga á að lifa samkvæmt þeim verður orðið „gildi“ að skrautfjöður. Þá er áttavitinn orðinn skrautmunur sem hangir á veggnum en er aldrei notaður. Ef ég segist meta heiðarleika en finn enga löngun til að segja sannleikann, ef ég segist meta virðingu en niðurlægi aðra án þess að það hreyfi við mér, þá þarf ég líklega að spyrja mig hvort ég sé að lýsa gildum mínum eða einfaldlega gildum sem mér finnst fallegt að eiga. Gildi sem hafa aldrei áhrif á lífið mitt verða smám saman að fallegum hugmyndum en hætta að vera leiðarljós.

Kannski er þess vegna hættulegt að ganga of langt í hvora áttina sem er. Ef ég horfi aðeins á orð mín get ég blekkt sjálfan mig. Ég get sagt að heiðarleiki sé mikilvægt gildi á sama tíma og líf mitt segir allt aðra sögu. En ef ég horfi aðeins á fortíð mína get ég líka rænt sjálfan mig voninni um breytingar. Þá verð ég alltaf sá sem ég var í gær og aldrei sá sem ég gæti orðið á morgun. Ég held að hvorug afstaðan gefi okkur allan sannleikann.

Í dag hugsa ég öðruvísi en ég gerði áður. Ég held enn að gjörðir skipti meira máli en orð. Ég trúi því að líf okkar verði að bera vitni um að það sem við segjum skipti okkur máli. Ég trúi líka að engin manneskja sé aðeins versta ákvörðunin sem hún tók. Ég trúi því að breyting sé möguleg og að hún byrji oft á því augnabliki þegar maður sér skýrt bilið á milli þess sem hann er og þess sem hann vill verða. Það bil er ekki merki um hræsni heldur upphaf vaxtar.

Kannski eru gjörðirnar vitnið sem segir mér hvar ég stend í dag. Kannski eru gildin áttavitinn sem bendir mér á hvert ég vil fara. Ég þarf hvort tveggja. Án gjörðanna hættir ég að sjá sannleikann um sjálfan mig. Án gildanna missi ég stefnuna. Lífið snýst því kannski ekki um að velja á milli þessara tveggja sjónarmiða heldur að leyfa þeim að tala saman. Gjörðir mínar minna mig á ábyrgðina sem ég ber í dag. Gildin minna mig á manninn sem ég er enn að verða. Og kannski er það einmitt í spennunni á milli þessara tveggja sanninda sem raunverulegur þroski á sér stað.

Höfundur er kennari.