Varan­legar undan­þágur?

Ein helsta rökfærsla ESB andstæðinga sem ég heyri þessa dagana er „ekki hægt að fá varanlegar undanþágur!“. Þegar ég sé þessa fullyrðingu þá velti ég því fyrir mér af hverju fólk heldur eiginlega að þetta séu rök gegn aðild að ESB.

Skoðum málið

Segjum sem svo að ég sé að kaupa íbúð í fjölbýlishúsi, en ég geri þá kröfu um að kaupa bara íbúðina ef ég myndi fá varanlega undanþágu frá öllum húsfélagsákvörðnum og reglum sem mér gæti mislíkað. Fullt af fólki kaupir nefnilega íbúðir í fjölbýlishúsum og engum dettur í hug að einhver geti fengið varanlega undanþágu frá húsreglunum - nema kannski fólk sem getur ekki hugsað sér að búa í fjölbýli og takmarkar sig við einbýli.

Fólk hættir ekki við að kaupa íbúð í fjöleignarhúsi bara vegna þess að það fær ekki varanlega undanþágu frá húsreglunum. Það metur hvort reglurnar, áhrifin sem það fær og samkomulagið í heild séu ásættanleg. Sama ætti að gilda um umræðu um ESB-aðild: spurningin er ekki hvort Ísland fái ótakmarkaðar varanlegar undanþágur, heldur hvort endanlegur samningur og aðildarkjör séu nægilega góð.

Látum það liggja á milli hluta

Það er ekkert fullkomin samlíking að bera saman aðildarviðræður við ESB og að kaupa íbúð í fjölbýli - en sú samlíking ætti að vera nægilega skýr til þess að sjá að „varanlegar undanþágur“ rökin eru ekki málefnaleg - hvort sem það er hægt að fá varanlegar undanþágur eða ekki. Það sem skiptir máli er niðurstaðan. Hvað með það þó það sé ekki hægt að fá varanlegar undanþágur ef samningurinn er ákjósanlegur hvort sem er.

Eða er það kannski málið? Að samningurinn geti ekki verið ákjósanlegur nema ef við fáum varanlegar undanþágur? Ef það er málið, þá látum við að sjálfsögðu á það reyna í samningaviðræðum - ekki satt? Og ef það er þannig að engar varanlegar undanþágur fást - og það er það sem einhverjum finnst bara skipta máli - þá hafna viðkomandi aðilar væntanlega bara samningnum. Þetta er ekki flókið - en sýnir það svo skýrt af hverju „engar varanlegar undanþágur“ eru ekki rök til þess að hafna aðildarviðræðum. Ef eitthvað, þá eru það rök með aðildarviðræðum. Því það er eina leiðin til þess að sjá hvort hægt sé að fá varanlegar undanþágur eða ekki.

Ég treysti allavega ekki áliti þeirra sem eru að básúna „engar varanlegar undanþágur“ í þessari umræðu.

Hvaðan kemur þetta annars?

Ég fór aðeins að gramsa hvenær þessi rök voru fyrst notuð sem slagorð gegn aðild að ESB og það elsta sem ég fann var þingræða Einars K. Guðfinnsonar um skýrslu utanríkisráðherra um stöðu Íslands í Evrópusamstarfi (https://www.althingi.is/altext/125/05/r08113732.sgml) - þar sem fram kemur:

„Við verðum að átta okkur á því, hvað sem menn segja og hvaða umræður sem menn taka um þessi mál, að eitt er alveg ljóst, það er ekkert til varðandi sjávarútvegsmálin sem heitir varanleg undanþága frá stefnu Evrópusambandsins.“

Þetta var svar við ræðu Össurar Skarphéðinssonar (https://www.althingi.is/altext/125/05/r08110712.sgml) þar sem hann sagði meðal annars: 

„Í sjávarútvegskaflanum vek ég eftirtekt á því að á bls. 37 er efnislega bent á þá staðreynd að sjávarútvegsstefnan er ekki óbreytanleg. Hún er í endurskoðun og það eru dæmi um að aðlögun gildandi stefnu að breyttum aðstæðum vegna brýnna hagsmuna, t.d. þegar sameiginlegri landbúnaðarstefnu ESB var hnikað til með tilliti til búskaparhátta á norðurslóðum í aðildarviðræðum Noregs, Svíþjóðar og Finnlands. Ég tel því ekki útilokað og reyndar fráleitt útilokað að Íslendingar fengju æski þeir þess sams konar girðingar gagnvart fjárfestingum útlendinga í sjávarútvegi og t.d. Danir hafa fengið gagnvart fjárfestingum útlendinga í dönskum sumarhúsum o.s.frv.“

Ef þetta eru ekki upphafsorð málflutningsins um „engar varanlegar undanþágur“ þá er þetta að minnsta kosti ansi nákvæmt bergmál. Þeir sem styðja aðild að ESB segja að það séu dæmi um aðlögun og undanþágum og vilji láta á það reyna. Og segja efnislega að þar skipti girðingar varðandi erlenda fjárfestingu máli. En á móti er bara sagt „engar varanlegar undanþágur“.

Tilfinningar og sjálfstæði

Ég skil það vel að það hljómi jákvætt að fá „varanlegar undanþágur“, að það viðhaldi einhvers konar sjálfstæði sem er almennt séð jákvætt orð. Hver er á móti sjálfstæði? Á sama hátt er hægt að spyrja hver sé á móti samvinnu? Ekkert af þessu eru góð rök, með eða á móti aðild að ESB. Ekki „já til að sjá“ eða „kíkja í pakkann“ eða „engar varanlegar undanþágur“. Það sem skiptir máli er samningurinn sem verður í boði. Innihald samningsins en ekki upphrópanir. En það er auðvitað þægilegt að nota svona upphrópanir sem tilvísun í rökin sem liggja þar að baki.

Að baki upphrópunarinnar „já til að sjá“ eru rökin um efnislegt innihald samningsins. Að baki upphrópunarinnar „engar varanlegar undanþágur“ eru hins vegar engin rök. Bara ágiskun sem fyrri dæmi afsanna meira að segja. Já, það eru eldri dæmi um undanþágur - meira að segja varanlegar. Kannski er ekki hægt að fá þær lengur. En það er bara hægt að komast að því með því að reyna að semja um þær. Þannig að ef þú vilt varanlegar undanþágur - þá ættir þú að vilja að semja til þess að komast að því hvort það sé hægt að fá þær. Þú ættir ekki að trúa í blindni þeim sem segja að þær sé ekki að fá.

Höfundur er fyrrum þingmaður og núverandi nörd.