Verkin tala – en ekki um okkur

„Þessir helvítis útlendingar skilja ekki neitt.“ Þessi setning, sem birtist á forsíðu Vísis úr BA-ritgerð Körlu Önnu Karlsdóttur við Háskólann á Akureyri, kom sumum í opna skjöldu. En ekkert í þessari grein kom mér á óvart. Innflytjendur í þessari rannsókn lýstu kunnuglegri sögu: háskólamenntun sem er ekki metin, átján ár föst í ræstingum, sjálfstraust sem molnar niður og virðing sem kemur ekki fyrr en íslenskan er orðin „nógu góð“ Þetta er bara ein staðfesting á því sem við höfum bent á áratugum saman. Hvenær verður hlustað?

Fyrir nokkrum vikum skrifaði dómsmálaráðherra, Þorbjörg S. Gunnlaugsdóttir, grein „Verkin tala“. Þar taldi hún upp afrekaskrá sína um útlendingalög, afturköllun verndar, brottfararstöð og styttri kærufresti. Og svo, nánast sem hliðarathugasemd, að ríkisstjórnin sé „að auka fjárframlög til íslenskukennslu … til að gefa fólki … raunveruleg tækifæri til þátttöku í samfélaginu“.

Verkin tala vissulega.

Skoðum tölurnar.

Samkvæmt svari félags- og vinnumarkaðsráðherra við fyrirspurn á Alþingi í vetur var framlag ríkisins til íslenskukennslu fyrir útlendinga, umreiknað á hvern innflytjanda, 9.065 krónur árið 2008. Árið 2022 var sama tala komin niður í 2.380 krónur, meira en 70% raunlækkun , á sama tíma og fjöldi innflytjenda á Íslandi rúmlega tvöfaldaðist, úr 27.248 í 61.148. Fræðsluaðilar sem kenna íslensku hafa sjálfir staðfest að stuðningur á hvern nemanda hafi lækkað niður í þriðjung frá 2017. Þetta er ekki fjárfesting í inngildingu. Þetta er niðurskurður, falinn á bak við háleit orð.

Er innflytjenda att inn á vinnumarkaðnum til að fylla eyður? Þar má nefna til dæmis í fiskvinnslu, umönnun, byggingariðnaði og ferðaþjónustu, án nokkurrar kröfu um íslenskukunnáttu fyrir fram.

Samkvæmt 14. gr. í lögum um atvinnuréttindi útlendinga (97/2002) eiga atvinnurekendur og stéttarfélag að upplýsa starfsfólk um grunnnámskeið, íslenskunámskeið, samfélagsfræðslu og aðra þá fræðslu sem honum og fjölskyldu hans stendur til boða, en hvergi er skilgreint hver eigi að hafa eftirlit með því né hvaða viðurlög liggi við því að gera það ekki. Hér er til dæmis svið þar sem dómsmálaráðherrann gæti látið verkin tala.

Þegar dvöl innflytjenda ílengist, þeir giftast, eignast börn og verða hluti af hagkerfinu og menningunni blasir við að tungumálið sem átti að vera lykillinn að samfélaginu er notað sem tæki til að halda fólki niðri. MIPEX 2020, alþjóðleg úttekt á inngildingarstefnu ríkja, staðfestir þetta: Ísland fær einungis 56 af 100 stigum en er sagt „lítillega óhagstætt“ þegar kemur að hreyfanleika á vinnumarkaði. Innflytjendur sem koma utan EES hafa fá tækifæri til að bæta hæfni sína eða komast áfram í starfi, ólíkt því sem gerist annars staðar á Norðurlöndum.

OECD staðfesti sömu sögu í fyrra; hvergi í samanburðarlöndum er ofmenntun innflytjenda jafn útbreidd og á Íslandi og tungumálakunnátta þeirra mælist lakari en í flestum aðildarríkjum, þrátt fyrir að atvinnuþátttaka sé hvergi hærri. Skýrsluhöfundur tekur af allan vafa um framtíðina með því að benda á að opinber framlög til íslenskukennslu fullorðinna innflytjenda eru lág í samanburði við hin Norðurlöndin og það að fyrirhugaðar hækkanir duga lítið til að brúa bilið. Fólk er sem sagt nógu gott til að vinna en ekki nógu gott til að upplifa reisn og virðingu innan samfélagsins sem felst í alvöru jöfnum tækifærum til þátttöku. Svo má líka ræða hversu mikil vanvirðing það er fyrir íslenskri tungu að ekki sé lögð markviss og metnaðarfull fjárfesting í að tryggja að allir sem hér búa hafi greiðan aðgang að tækifærum til að læra hana.

Þetta er ekki nýtt vandamál sem þessi ríkisstjórn, þar með talin dómsmálaráðherra, erfði. Þetta er kerfi sem stjórnvöld, hvert á fætur öðru, hafa kosið að viðhalda á meðan þau eigna sér orðræðuna um „raunveruleg tækifæri“. Þá skulum við hlusta á þau. Hér fara á eftir fjörutíu rannsóknir, skýrslur og opinber svör síðustu tuttugu ára sem segja það sama, aftur og aftur, og ef vilji er til staðar til að láta verkin tala, leynast þar hundruð tillagna um raunveruleg tækifæri til að laga kerfi sem hefur brugðist innflytjendum og samfélaginu öllu.

Höfundur er fyrrverandi alþingismaður, doktorsnemi hjá deild margbreytileika og menntunar og höfundur skýrslunnar Fullorðinsfræðsla meðal innflytjenda (2023), unnin fyrir félags- og vinnumarkaðsráðuneytið.

1.Karla Anna Karlsdóttir. (2025). Upplifun innflytjenda af kynþáttafordómum á íslenskum vinnumarkaði [BA-ritgerð]. Háskólinn á Akureyri. Skemman.

2.Vala Jónsdóttir, Kristín Erla Harðardóttir og Ragna Benedikta Garðarsdóttir. (2009). Innflytjendur á Íslandi: Viðhorfskönnun. Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands.

3.Unnur Dís Skaptadóttir og Helga Ólafsdóttir. (2010). Komið til móts við fjölbreytileika: Fullorðinsfræðsla fyrir innflytjendur og samþættingu. Ráðstefnurit Netlu – Menntakvika.

4.Nichole Leigh Mosty. (2023). Fullorðinsfræðsla meðal innflytjenda: Greining á stefnu og rannsóknum. Skýrsla unnin fyrir félags- og vinnumarkaðsráðuneytið.

5.Susan Rafik Hama. (2012). „Að brjótast úr viðjum vanans“: Áhrif menningar og félagslegrar stöðu kvenna frá Miðausturlöndum á þátttöku þeirra í símenntun á Íslandi [meistararitgerð]. Háskóli Íslands.

6.Elín Júlíana Sveinsdóttir. (2012). Staða, tækifæri og upplifun pólskra kvenna í og eftir atvinnuleysi á Íslandi [meistaraverkefni]. Háskóli Íslands.

7.Elsa Arnardóttir og Rúnar Helgi Haraldsson. (2014). Origin and multiple discrimination. Fjölmenningarsetur.

8.Sigrún Ólafsdóttir, Jón Gunnar Bernburg. (2010). Fordómar og geðræn vandamál; Samanburður á þremur löndum.

9.Aleksandra Chlipala og Sólborg Jónsdóttir. (2014). Greining á starfsmenntun pólskra atvinnuleitenda. Gátt – ársrit um fullorðinsfræðslu og starfsmenntun.

10.Þóra Christiansen og Erla S. Kristjánsdóttir. (2016). „Veggurinn er alltaf til staðar“: Upplifun háskólamenntaðra innflytjenda af samskiptum og samningsstöðu gagnvart vinnuveitendum. Íslenska þjóðfélagið, 7(1).

11.Guðrún Vala Elíasdóttir. (2016). Landnemaskólinn II: Rýnt í gerð og notkun námskrár í fullorðinsfræðslu [meistararitgerð]. Háskóli Íslands.

12.Napierała, J. og Wojtyńska, A. (2017). Trapped in migrants' sectors? Polish women in the Icelandic labour market. International Migration, 55(1).

13.Alþýðusamband Íslands. (2018). Íslenskur vinnumarkaður.

14.Burdikova, A., Barillé, S., Meckl, M. og Soffía Gísladóttir. (2018). Underemployment of immigrant women in Iceland: A case study. Nordicum-Mediterraneum, 13(1).

15.Burdikova, A., Meckl, M. og Barillé, S. (2018). Icelandic case study: Overcoming the underemployment of immigrant women in Akureyri. Í Enhanced labour market opportunities for immigrant women: Case studies from arctic cities. Nordregio.

16.OECD/European Union. (2018). Settling In 2018: Indicators of immigrant integration.

17.OECD. (2018). OECD skills studies: Skills on the move: Migrants in the survey of adult skills.

18.Claudie Ashonie Wilson og Auður Tinna Aðalbjarnardóttir. (2019). Jafnrétti innflytjenda á atvinnumarkaði: Jafnir möguleikar innflytjenda til atvinnu hjá hinu opinbera. Réttur Aðalsteinsson & Partners.

19.Hagstofa Íslands. (2019). Félagsvísar: Sérhefti um innflytjendur. Hagtíðindi, 104(2).

20.Ómar Hjalti Sölvason og Markus Hermann Meckl. (2019). Samfélag án aðgreiningar? Viðhorf innflytjenda á Íslandi til símenntunar og íslenskunámskeiða. Háskólinn á Akureyri.

21.Unnur Dís Skaftadóttir og Kristín Loftsdóttir. (2019). Konur af erlendum uppruna – Hvar kreppir að? Félagsmálaráðuneytið.

22.UNESCO. (2019). Global education monitoring report 2019: Migration, displacement and education: Building bridges, not walls.

23.Arnheiður Gígja Guðmundsdóttir, Fjóla María Lárusdóttir, Helen Gray og Rakel Steinvör Hallgrímsdóttir. (2020). Viska Erasmus+ Visible skills of adults: National report Iceland.

24.Solano, G. og Huddleston, T. (2020). Migrant Integration Policy Index 2020: Iceland. MIPEX.

25.OECD. (2021). Language Training for Adult Migrants: Making Integration Work.

26.Hoffmann, L., Innes, P., Wojtyńska, A. og Unnur Dís Skaptadóttir. (2021). Adult immigrants' perspectives on courses in Icelandic as a second language: Structure, content, and inclusion in the receiving society. Journal of Language, Identity, and Education.

27.Vífill Karlsson. (2022). Innflytjendur og staða þeirra á vinnumarkaði í covid-kreppu. Samtök sveitarfélaga á Vesturlandi.

28.Guðrún Pétursdóttir. (2023). Birtingarmyndir dulinna fordóma og mismunun í garð innflytjenda á Íslandi.

29.Kjartan Jónsson. (2022). Um stuðning stjórnvalda við íslenskukennslu. Kjarninn.

30.Fabricius, L. og Westerberg, T. (2023). Language training services for adult immigrants in the Nordic countries: A comparative study. Nordisk Ministerråd.

31.Viktor Máni Hilmarsson. (2023). Inngilding innflytjenda og flóttafólks í dreifbýli og smærri samfélög: Tækifæri og áskoranir [bakkalárritgerð]. Háskóli Íslands.

32.OECD. (2023). Skills and Labour Market Integration of Immigrants and their Children in Iceland.

33.Alþingi. (2024). Þingskjal 972/154. mál: Svar félags- og vinnumarkaðsráðherra við fyrirspurn Jóhanns Páls Jóhannssonar um íslenskukennslu fyrir útlendinga.

34.Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið. (2024). Hvítbók um málefni innflytjenda.

35.OECD. (2024). International Migration Outlook 2024: Iceland.

36.Nichole Leigh Mosty og konur af erlendum uppruna á Íslandi. (2018). #MeToo – frásagnir kvenna af erlendum uppruna á Íslandi.

37.Þóra Christiansen, Erla S. Kristjánsdóttir. (2016). Veggurinn er alltaf til staðar: Upplifun háskólamenntaðra innflytjenda af samskiptum og samningsstöðu gagnvart vinnuveitendum.

38.ASÍ. (2023). Réttindabrot á vinnumarkaði

39.Varða (2025) Staða launafólks á Íslandi 2025

40.Steinunn Bragadóttir og Sigríður Ingibjörg Ingadóttir (2025) Tvöföld mismun kvenna í hópi innflytjenda