Ég er ekki Evrópu­sinni

Ég styð aðild af ást á Íslandi en ekki á Evrópu.

Síðustu mánuði hef ég verið virkur í umræðunni um mögulega aðild Íslands að ESB sem formaður Ungra Evrópusinna. Þess vegna hljómar það kannski skringilega þegar ég segi að ég sé ekki “Evrópusinni". Leyfðu mér samt að útskýra.

Ég ólst upp á frekar ópólitísku heimili, að því leyti að foreldrar mínir tóku aldrei þátt í pólitísku starfi og voru ekki hliðhollir einum flokki. Eitt af fáum pólitískum málum sem ég man samt eftir að hafi verið rætt mikið heima hjá mér var aðild að ESB. Foreldrar mínir voru bæði hrifin af hugmyndinni, þá faðir minn sérstaklega og þessar umræður hafa eflaust verið í kringum 2009 til 2014.

Sjálfur myndaði ég mér enga almennilega skoðun fyrr en á síðustu tveimur árum. Ég hef legið yfir málinu, efast alltaf um mína skoðun, en á endanum kemst ég alltaf að sömu niðurstöðu. Aðild að ESB væri besti valkosturinn fyrir okkur, en sú niðurstaða er ekki tekin af þeirri ástæðu að ég sé svo mikill Evrópusinni. Þetta hljómar kannski skringilega þar sem ég er í forsvari fyrir félag sem er bókstaflega kallað Ungir “Evrópusinnar" og ég tala stanslaust fyrir kostum ESB í ýmsum rökræðum, viðburðum, viðtölum og fleiri vettvöngum. En forsendurnar fyrir því eru aðrar en þær að ég elski Evrópu svo ótrúlega mikið. Ég geri það svosem líka, og þá sérstaklega elska ég að ferðast um hana eins og flestir Íslendingar.

Ég tek þátt í þessu starfi af þjóðarstolti. Ég er stoltur Íslendingur, hef alltaf verið og mun alltaf vera. Evrópusambandið tekur það ekki frá okkur. Við verðum ekki svipt því sem gerir okkur að Íslendingum: tungumálinu, bókmenntunum, náttúrunni og því samfélagi sem við höfum byggt hér upp. Við höldum áfram að vera sjálfstæð, fullvalda og stolt þjóð, alveg eins og Danmörk, Þýskaland, Svíþjóð, Finnland, Írland og tuttugu og tvær aðrar þjóðir í Evrópu.

Hvað er sjálfstæði og fullveldi?

Þetta eru skemmtileg hugtök að því leyti að þau eru ekki meitluð í stein, eins og Guðni Th. Jóhannesson, fyrrverandi forseti Íslands, orðaði það í viðtali fyrir stuttu. Ef við skilgreinum sjálfstæði og fullveldi sem það að taka allar okkar ákvarðanir sjálf, þá þyrftu miklar breytingar að verða á Íslandi. Við þyrftum að segja okkur frá sumum farsælustu samningum sem Ísland hefur nokkurn tímann skrifað undir: NATO, EES, EFTA, Schengen og fleirum.

Ég vitna aftur í Guðna: “Ísland er ekki fullvalda og sjálfstæð þjóð þrátt fyrir það alþjóðasamstarf sem við höfum tekið þátt í heldur frekar þökk sé því."

Ég hef á mínum stutta tíma á þessari jörð (21 ár) ferðast til yfir 30 landa og búið í þremur þeirra: Íslandi, Bandaríkjunum og Svíþjóð. Það sem ég átta mig á í hvert skipti sem ég fer erlendis og þá sérstaklega þegar ég bý þar, er hversu mikið ég ELSKA Ísland. Ég sé mögulega aðild Íslands að ESB einungis sem leið til að styrkja Ísland.

Ég tek þátt í þessu starfi endurgjaldslaust, hlusta á alls konar móðganir í minn garð (oft skemmtilega upprunalegar) og eyði tíma mínum í þessa baráttu vegna þess að ég elska Ísland og tel að aðild muni bæta lífskjör Íslendinga til muna. Það er það sem skiptir mig máli. Er Evrópusambandið fullkomið? Einhver töfrasproti sem lagar alla galla Íslands? Nei. En þetta er ein leið sem við gætum farið til að bæta lífskjör og skapa tækifæri, sérstaklega fyrir ungt fólk.

Allir hafa mismunandi forsendur fyrir því af hverju þau vilja segja já 29. ágúst, alveg eins og fólk hefur mismunandi forsendur fyrir því að vilja segja nei. Sumir vilja aukið samstarf við ríki sem deila grundvallargildum okkar, lýðræði, réttarríki og mannréttindum. Aðrir vilja ódýrari matvæli og svo framvegis. Mínar ástæður eru tvær og einfaldar: stöðugleiki og tækifæri.

Við vitum öll að íslenskur efnahagur og íslenska krónan eru óstöðug, margfalt óstöðugri en gengur og gerist í Evrópu. Ég er samt ekki að halda því fram að innganga í ESB lagi það vandamál ein og sér. Ef við ætlum að taka upp evruna þurfum við fyrst að ná ákveðnum stöðugleika sjálf og uppfylla hin svokölluðu Maastricht-skilyrði. Það verður erfitt. En ég trúi því að það sé hægt.

Hvað kostar krónan okkur?

Áður en lengra er haldið er rétt að skoða verðmiðann. Það kostar gríðarlegar upphæðir að halda úti eigin gjaldmiðli. Hér má nefna nokkur dæmi:

Gjaldeyrisforðinn. Við bindum um 1.000 milljarða króna, eða um 20% af landsframleiðslu, í gjaldeyrisforða. Það er um tíu prósentustigum hærra hlutfall en hjá flestum ríkjum.

Vextirnir. Íslensk heimili og fyrirtæki greiða yfir 100 milljarða á ári í vaxtakostnað vegna óstöðugleika krónunnar og lakari lánakjara.

Gjaldeyrisskiptin. Við greiðum um 0,25% af landsframleiðslu á ári, sem voru um 12,4 milljarðar árið 2025, í það eitt að skipta um gjaldmiðil þegar við förum erlendis.

Þetta eru einungis nokkur dæmi, og þetta eru ekki óhlutbundnar hagfræðitölur heldur kostnaður sem lendir á okkur, íbúum landsins. Ég er sjálfur ungur maður sem er að leita mér að fasteign og þarf að greiða 9% vexti af óverðtryggðu láni.

Vegna óstöðugleikans þurfa margir að reka heimili sín eins og fjárfestingasjóði. En það geta ekki allir. Þeir sem hafa svigrúmið og fjármálavitið verjast höggunum, hinir taka þau í fangið. Óstöðugleiki er ekki hlutlaus. Hann leggst þyngst á þá sem síst mega við honum.

Í skýrslu sérfræðingahóps um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum, sem fjármála- og efnahagsráðuneytið fól fjórum erlendum sérfræðingum að vinna undir stjórn Catherine L. Mann, fyrrverandi aðalhagfræðings OECD, er dregin fram sú niðurstaða að krónan hafi oftar magnað upp efnahagsáföll en dregið úr þeim og að upptaka evru gæti haft í för með sér lægri vexti, minni viðskiptakostnað, aukinn stöðugleika og betri aðgang að fjármálamörkuðum.

En af hverju gerum við þetta ekki bara sjálf?

Þetta er besta spurningin sem ég fæ og hún er fullkomlega gild. Ef við þurfum hvort eð er að ná stöðugleika til að taka upp evruna, af hverju náum við honum ekki bara og höldum krónunni?

Svarið er fremur einfalt. Við höfum reynt þetta í áratugi og það hefur aldrei gengið nógu vel, sama hvaða ríkisstjórn sat við völd. Ástæðan er ekki sú að íslenskir stjórnmálamenn séu verri en aðrir. Ástæðan er meðal annars sú að aginn er alltaf valkvæður. Hann hvílir á því hver situr hverju sinni og hversu lengi sú ríkisstjórn endist og næsta ríkisstjórn getur snúið við ákvörðun þeirrar síðustu.

Munurinn á þessari leið og hinni er kjölfestan. Á leiðinni að evrunni færist hluti agans út fyrir landsteinana. Í ERM II, biðsalnum að evrunni, bindumst við gengisviðmiði gagnvart evru með stuðningi Seðlabanka Evrópu og skilyrðin um verðbólgu, vexti, halla og skuldir eru mæld af öðrum en okkur sjálfum. Það er ekki sársaukalaust og það gerist ekki sjálfkrafa. En það er munurinn á loforði sem við gefum sjálfum okkur og skuldbindingu sem aðrir halda okkur við. Og á meðan við bíðum eftir aga sem aldrei kemur af sjálfu sér heldur krónan áfram að kosta okkur þá milljarða sem taldir voru upp hér að ofan.

Tækifærin

EES samningurinn veitir okkur nú þegar aðgang að innri markaði ESB. Af hverju þurfum við þá að ganga í sambandið? Þetta er spurning sem margir spyrja og aðgangurinn hefur vissulega reynst okkur vel. Um 60 til 70% af utanríkisviðskiptum okkar eru við Evrópu.

Það sem stendur í vegi fyrir aukinni samkeppni hér er gjaldeyrisáhættan. Það eru ótal fyrirtæki úti í heimi sem hefðu áhuga á því að stunda aukin viðskipti á Íslandi, enda erum við lítil þjóð en mjög rík miðað við höfðatölu. En þau eru ekki til í að fjárfesta í því að opna útibú í landi þar sem enginn stöðugleiki er til staðar. Þetta er ekki flókin hagfræði. Við veljum sjálf frekar áhættuminni fjárfestingar en áhættumeiri og erlend fyrirtæki gera það líka. Erlendir bankar mega til dæmis opna útibú hér, en þeir gera það ekki og gjaldmiðillinn er þar stór hluti skýringarinnar.

Óstöðugleiki íslenska hagkerfisins á sér auðvitað fleiri skýringar en krónuna eina. Við erum auðlindadrifið hagkerfi og það þarf lítið að gerast til að hér verði sveifla. En krónan magnar þær sveiflur og kemur í veg fyrir aukna erlenda fjárfestingu.

Aukin fjárfesting myndi skipta sköpum fyrir ótal fyrirtæki, þá sérstaklega ung fyrirtæki og nýsköpunarfyrirtæki. Aukin fjárfesting skapar aukin tækifæri. Eins og staðan er í dag hafa Íslendingar þurft að sætta sig við fákeppni á fjölmörgum mörkuðum í áratugi. Við þurfum þess samt ekki, við getum breytt því og ein besta leiðin til þess er að skoða þau tækifæri sem gætu fylgt aðild að ESB.

Kjósum JÁ 29. ágúst

Ekki vegna þess að við elskum Evrópu, heldur vegna þess að við elskum Ísland.

Höfundur er formaður Ungra Evrópusinna