Mál­efnið liggur á götunni

Um samfélag sem keppist við að fordæma en gleymir að hlusta, skilja og leysa vandann

Ég er að spá í að móðgast fyrir hönd fólks sem móðgast fyrir hönd annarra sem móðguðust vegna þess að einhver sagði eitthvað sem einhverjum fannst óþægilegt. Þannig þarf enginn að hlusta, hugsa eða ræða málið. Við veljum einfaldlega lið, dæmum manneskjuna og göngum síðan frá henni í athugasemdakerfinu. Málefnið sjálft fær að liggja óáreitt.

Þetta er auðvitað ýkt mynd, en ekki mjög ýkt. Opinber umræða hefur á síðustu árum færst æ meira frá því að snúast um rök, ábyrgð og lausnir yfir í það hver sagði hvað, hver móðgaðist, hver mátti móðgast og hver brást ekki nógu hratt við móðgun annarra. Ein klaufaleg setning getur orðið stærri en áralöng verk manneskju. Stutt myndskeið, tekið úr samhengi, getur orðið nægilegt til að dæma skapgerð, skoðanir og tilgang þess sem þar birtist.

Þegar þetta gerist hættum við að ræða málefnið og förum að rannsaka manneskjuna. Við leitum ekki lengur að því hvort fullyrðing sé rétt eða röng, heldur að merkjum um að sá sem setti hana fram tilheyri röngu fólki. Ævisagan, vinahópurinn, gamlar færslur og orðalag sem áður þótti hversdagslegt verða að sönnunargögnum. Niðurstaðan liggur oft fyrir áður en umræðan hefst.

Samstaða og sýndarmennska

Það þarf að gera skýran greinarmun á samstöðu og sýndarmennsku. Að standa með fólki sem verður fyrir fordómum, ofbeldi eða óréttlæti er eðlilegur og nauðsynlegur hluti heilbrigðs samfélags. Raunverulegir fordómar hverfa ekki þótt einhver hafi misnotað orðið fordómar í rifrildi. Hatur verður ekki skaðlaust þótt hugtakið hatur sé stundum notað af léttúð.

Vandinn byrjar þegar málstaður annarra verður að leiksviði fyrir eigin siðferðilega ímynd. Þá er tilgangurinn ekki lengur að hjálpa, leiðrétta eða bæta samfélagið, heldur að sýna áhorfendum að maður standi réttu megin. Sá sem spyr um samhengi er þá grunaður um að verja hið óverjandi. Sá sem viðurkennir mistök fær afsökunina notaða gegn sér. Sá sem vill ræða mögulegar lausnir er sakaður um að draga athyglina frá reiðinni.

Þarna birtist ein af meinsemdum samtímans. Við höfum ruglað saman sterkum viðbrögðum og sterkum siðferðiskenndum. Sá sem talar hæst virðist bera mesta umhyggju. Sá sem vill staldra við, afla upplýsinga og meta samhengi lítur út fyrir að vera hikandi eða jafnvel samsekur. Umræðan verður þannig tilfinningalegt kapphlaup þar sem enginn vill verða síðastur til að fordæma.

Kerfi sem verðlaunar reiði

Það væri of einfalt að segja að fólk sé orðið heimskara, viðkvæmara eða grimmara. Samfélagsmiðlar eru hannaðir til að halda athygli okkar og sterk neikvæð viðbrögð gera það vel. Reiði, ótti og andúð vekja meiri virkni en yfirveguð umræða um flókin vandamál. Það sem vekur mest viðbrögð fær mesta dreifingu og það sem fær mesta dreifingu mótar síðan það sem við sjáum.

Rannsóknir hafa sýnt að fólk lærir fljótt hvaða tjáning fær viðurkenningu á samfélagsmiðlum. Þegar reiðileg framsetning fær meiri athygli eykst líkurnar á að hún verði notuð aftur. Árás á hópinn hinum megin vekur oft meiri viðbrögð en skýr og jákvæð framsetning á eigin málstað. Kerfið verðlaunar því ekki endilega þá sem hafa rétt fyrir sér, heldur þá sem vekja sterkust viðbrögð.

Þetta hefur áhrif á hvernig við metum samfélagið. Við sjáum háværustu raddirnar og höldum að þær séu fulltrúar heildarinnar. Við sjáum grimmustu athugasemdirnar og ályktum að svona hugsi venjulegt fólk. Við sjáum tvo litla hópa öskra hvor á annan og gleymum öllum þeim sem eru ósammála báðum, hafa ekki áhuga á rifrildinu eða hafa hreinlega gefist upp á því að taka þátt.

Kannanir hér á landi hafa bent til þess að margir séu orðnir varkárari í umræðum á netinu og að hluti fólks hafi dregið sig frá þeim vegna háðs, ögrana og hörku. Það þarf því ekki að vera að samfélagið í heild sé orðið öfgafyllra. Hugsanlegt er að hófsamara fólk sé einfaldlega orðið hljóðlátara. Eftir standa þeir sem hafa mest úthald í átökin, minnst að tapa eða mest upp úr því að hafa.

Öfgarnar spegla hvor aðra

Orðið „woke“ er nú notað um allt frá sjálfsagðri kurteisi til stífs hugmyndafræðilegs rétttrúnaðar. Á sama tíma er hugtökum á borð við rasista, fasista og hatursmann stundum kastað fram áður en nokkur hefur tekið sér tíma til að skilja hvað var sagt. Á hinum vængnum eru tjáningarfrelsi og heilbrigð skynsemi stundum notuð sem skjöldur fyrir fyrirlitningu, fordóma og ábyrgðarleysi.

Annar hópurinn sér ofbeldi í hverju orði. Hinn sér kúgun í hverri gagnrýni. Báðir telja sig vera að verja samfélagið gegn hinum. Báðir þurfa síðan á verstu dæmunum frá andstæðingnum að halda til að réttlæta eigin hörku.

Þetta þýðir ekki að allar skoðanir séu jafngildar eða að allar öfgar séu jafn hættulegar. Sumar hugmyndir eru rangar, sumar eru skaðlegar og sumar fela í sér beina atlögu að réttindum og öryggi annarra. Það má ekki jafna því saman við klaufalegt orðalag eða eðlilegan pólitískan ágreining.

Sömu lélegu umræðuaðferðirnar birtast hins vegar víða. Málflutningur andstæðingsins er afbakaður þar til auðvelt verður að ráðast á hann. Gert er ráð fyrir verstu mögulegu hvötum. Ein setning fær að skilgreina heila manneskju. Spurningar eru túlkaðar sem árásir og ósætti sem siðferðileg bilun.

Þannig halda fylkingarnar áfram að vinna rifrildin sín og tapa samfélaginu sameiginlega.

Fólk verður að mega hafa rangt fyrir sér

Tjáningarfrelsi þýðir ekki að aðrir verði að klappa. Fólk má andmæla, gagnrýna og benda á afleiðingar orða. Opinber umræða verður gagnslaus ef sá sem talar telur sig eiga rétt á friðhelgi frá gagnrýni.

En gagnrýni er ekki það sama og félagsleg aftaka. Það er hægt að segja að fullyrðing sé röng án þess að lýsa manneskjunni sem ómennsku. Það er hægt að benda á fordóma án þess að ákveða að viðkomandi sé ólækandi. Það er hægt að hafna skoðun án þess að krefjast þess að sá sem setti hana fram missi atvinnu, vini, mannorð og réttinn til að taka þátt í samfélaginu.

Fólk verður líka að mega skipta um skoðun. Það verður að vera hægt að viðurkenna mistök, biðjast afsökunar og gera betur án þess að afsökunin verði notuð sem endanleg játning um vont innræti. Samfélag sem leyfir engum að læra af mistökum býr ekki til betra fólk. Það býr til fólk sem felur mistökin betur og ver afstöðu sem það veit sjálft að stenst ekki.

Við segjumst vilja ábyrgð, en hegðum okkur stundum eins og við viljum refsingu. Ábyrgð felur í sér að manneskja horfist í augu við afleiðingar, leiðrétti rangfærslur og breyti hegðun. Refsing ein og sér leysir ekkert ef engin leið er aftur inn í samfélagið.

Fjölmiðlar og stjórnmálamenn þurfa að gera betur

Fjölmiðlar skapa ekki þessa menningu einir, en þeir taka þátt í að móta hana. Þegar ágreiningur er stöðugt settur fram sem persónulegt einvígi hverfur málefnið. Ef fyrirsögn segir aðeins hver réðst á hvern, en útskýrir ekki raunverulegan ágreining, verður fjölmiðillinn lýsandi á slagsmál fremur en leiðbeinandi í samfélagsumræðu.

Málefnaleg umfjöllun á að svara einföldum spurningum.

• Um hvað eru aðilar sammála?
• Hvar liggur ágreiningurinn?
• Hvaða gögn styðja fullyrðingarnar?
• Hvaða lausnir eru lagðar fram?
• Hvað kosta þær og hver ber ábyrgð á framkvæmdinni?

Það er minna spennandi en persónulegur bardagi, en það er hlutverk blaðamennsku.

Stjórnmálamenn geta heldur ekki kvartað undan hörku umræðunnar á meðan þeir byggja eigin sýnileika á reiði og sundrungu. Sá sem lýsir andstæðingum sínum stöðugt sem illu eða heimsku fólki getur ekki síðan látið koma sér á óvart að almenningur tali með sama hætti. Leiðtogar sem velja óvin fremur en viðfangsefni ýta samfélaginu lengra í sundur, jafnvel þegar þeir segjast vilja sameina það.

Traust til stjórnmála og stofnana er viðkvæmt. Traust milli fólks er hins vegar enn til staðar og þar liggur vonin. Flest fólk mætir nágrönnum sínum, vinnufélögum og fjölskyldu af meiri sanngirni en sést í athugasemdakerfum. Samfélagið er því líklega ekki eins sundrað og umræðan gefur til kynna.

Frá fordæmingu að lausnum

Lausnin er ekki að allir verði sammála eða hætti að hafa sterkar skoðanir. Lýðræði þarf á átökum hugmynda að halda. Fólk á að gagnrýna vald, berjast fyrir réttindum og mótmæla óréttlæti. Markmiðið er ekki að gera umræðuna mjúka, heldur gagnlega.

Við þurfum fyrst að ræða fullyrðinguna áður en við dæmum manneskjuna.

• Er hún sönn? Hvað styður hana?
• Hvað vantar í samhengið?
• Er verið að tala um staðreynd, skoðun, spá eða persónulega reynslu?

Þessi aðgreining ein myndi bæta stóran hluta opinberrar umræðu.

Við þurfum einnig að geta endursagt sjónarmið andstæðingsins þannig að hann sjálfur telji rétt farið með það. Það er ekki veikleiki eða uppgjöf. Það sýnir að við skiljum það sem við erum að gagnrýna. Sá sem getur aðeins unnið gegn lélegustu útgáfunni af skoðun annarra hefur ekki unnið neitt.

Að lokum þurfum við að krefjast lausna. Það er auðvelt að benda á vandamál og enn auðveldara að finna sökudólg. Sá sem gagnrýnir þarf einnig að segja hvað eigi að gerast næst, hver eigi að framkvæma það, hvað það kosti og hvernig meta eigi árangurinn. Þá færist umræðan frá persónulegri vandlætingu yfir í raunverulega ábyrgð.

Við þurfum ekki að elska hvert annað. Við þurfum ekki að samþykkja allar skoðanir eða horfa fram hjá skaðlegri hegðun. En við verðum að geta sagt við aðra manneskju að við teljum hana hafa rangt fyrir sér, útskýrt hvers vegna og lagt fram betri tillögu.

Það hljómar ekki byltingarkennt. Í samfélagi þar sem við erum stöðugt hvött til að bregðast við áður en við skiljum gæti það þó verið róttæk aðgerð.

Að leggja símann aðeins niður, taka málefnið upp af götunni og byrja aftur að tala saman.

Höfundur er annar þáttastjórnandi Týndu strákanna, markþjálfi og ritstjóri samson.is.