Dauði eða upp­risa

Þeir eru margir, sem hafa áhyggjur af því hvernig landbúnaðinum myndi reiða af gengi Ísland í Evrópusambandið. Satt að segja held ég að það þurfi ekki að blanda ESB inn í umræðuna til að hafa áhyggjur af framtíð Íslensks landbúnaðar, meira að segja verulegar áhyggjur.

Núverandi kerfi

Ær og kýr íslensks landbúnaðar hafa lengi verið ær og kýr. Styrkirnir hafa að mestu verið framleiðslutengdir og bændur þurft að halda annað hvort sauðfé eða nautgripi til að njóta styrkja. Þróun þeirra greina hefur verið gjörólík.

Frá því núverandi stuðningskerfi við landbúnaðinn þ.e. beingreiðslukerfið var tekið upp 1994 hefur mjólkurframleiðendum fækkað um nálægt 2/3. Tekist hefur að halda þokkalegu jafnvægi milli framleiðslu og eftirspurnar, bú hafa fengið að stækka til að nýta ábata tækniframfara og stærðarhagkvæmni. Búum hefur vissulega fækkað verulega, en þeir sem eftir eru hafa þokkalega afkomu.

Þessi þróun er svipuð þróuninni sem orðið hefur eftir inngöngu Finna í ESB. Að ætla að kenna ESB um þróunina í Finnlandi er því fjarstæðukennt. Ástæðan er sú sama og hérlendis, tækniframfarir, aðallega tilkoma mjaltaþjóna.

Í sauðfjáaræktinni birtast skefilegar afleiðingar tregðulögmálsins í sinni verstu mynd. Svo lengi sem greinarhöfundur man eftir sér hefur aðalvandamál íslensks landbúnaðar verið offramleiðsla á lambakjöti. Um áratugaskeið hafa þjónar kerfisins reynt að telja bændum og þjóðinni trú um að samdrátturinn sé tímabundinn og senn muni birta til og eftirspurn vaxa á ný. En skýin þykkna og áfram dregur úr neyslu á lambakjöti. Niðurstaða skýrslu sem Byggðastofnun vann 2022 segir í raun allt sem segja þarf um afleiðingarnar. Grundvöllur sauðfjárræktar er brostinn.

Afneitun og afleit afkoma

Offramleiðsla er alltaf ávísun á afleita afkomu. Samfelld offramleiðsla á hörmungar. Í fyrstu búvörusamningunum 1994 var reynt að taka á vandanum og ná betra jafnvægi milli framleiðslu og eftirspurnar. Stuðla að því að kaupa þá smærri út þannig að betra jafnvægi náist milli framleiðslu og eftirspurnar. Bændur hefðu umtalsverðan fjárhagslegan ábata af því að þurfa ekki lengur að bera kostnað af því að afsetja umframframleiðsluna erlendis með myljandi tapi.

Því miður komust fulltrúar afla sem leggja meira uppúr að viðhalda fjölda sauðfjárbúa en að einhver geti lifað af sauðfjárrækt fljótlega með puttana í kerfið og góð áform viku fyrir flötum niðurskurði. Þegar við bætist að neysla á lambakjöti dregst stöðugt saman verður útkoman sú sem Byggðastofnun lýsti 2022. Til að toppa vitleysuna þá er greiða afurðastöðvarnar „hobbý“-bændum með örfáar rollur sama verð fyrir afurðir tómstundastarfsins og raunverulegum

bændum. Þetta þýðir í raun að þeir sem hafa sauðfjárrækt að aðalstarfi greiða tómstundabændunum frístundastyrk. Þeir sæta skerðingu á verði til afurðastöðvanna, til að borga þeim sem hvorki búa á lögbýlum, né njóta greiðslumarks!

Getur afleitt verið betra?!

Fulltrúar kerfissins hafa sagt að landbúnaðarkerfi ESB henti ekki íslenskum landbúnaði. En hvernig hentar núverandi kerfi íslenskum landbúnaði? Kerfi sem skattgreiðendur eru hundóánægðir með og skilur bændur eftir við hungurmörk getur ekki verið gott kerfi. Það er einhvern veginn eins og styrkir sem hugsaðir til að bæta hag bænda og lækka verð til neytenda brenni upp í kerfinu eða hverfi í framleiðsluferlinu. Þeir skila sér allavega ekki í það sem þeim er ætlað.

Það er lýsandi að þeir, sem ötulast hafa gengið fram í andstöðunni, þeir sem segjast sjá dauðan einan blasa við íslenskum landbúnaði gangi Ísland í Evrópusambandið eru fulltrúar kerfisins eða málpípur afurðastöðvanna. Íslenska þjóðin elskar bændur sína, en kerfið fær ekki háa einkunn. Það er eins og helsta markmið landbúnaðarkerfisins sé að viðhalda sjálfu sér, - og halda friðinn við skagfirska efnahagssvæðið.

Frá volæði til vonar

Þetta er þeim mun sorglegra þar sem framtíðin getur verið björt. Blómatími sauðkindarinnar er liðinn, það eru meira að segja orðin vandræði að selja ullina. Þá er fokið í flest skjól. Það blasa hins vegar við miklir möguleikar í hvers kyns ræktun. Kornrækt, skógrækt og hampi svo eitthvað sé nefnt. Gríðarleg tækifæri eru í hvers kyns ylrækt. Hlúa verður betur að þeim greinum. Í þeim er framtíðin falin og í þær á að vera hægt að sækja erlent fjármagn til uppbyggingar, en þar eins og víðar er íslenska krónan alvarleg fyrirstaða.

Einnig eru miklir möguleikar í sveitum landsins til að efla ferðaþjónustu og einfaldlega að endurheimta landsins gæði og varðveita. Kolefnisbinding og umhverfisþættir verða stöðugt mikilvægari þáttur í allri ákvarðanatöku.

Ímyndarvandi

Íslenskur landbúnaður á við ákveðinn ímyndarvanda að stríða, ekki vegna framgöngu bænda, heldur vegna frekju og yfirgangs fulltrúa afurðastöðvanna. Samtíminn kallar eftir aukinni áherslu á umhverfisþætti í landbúnaði. Þegar ekið er um sveitir landsins blasa hvarvetna við skurðir og fleiri skurðir. Endalaust var verið að ræsta fram land, land sem engin þörf var á til ræktunar. Það var hins vegar hægt að hafa ágætt tímakaup við moksturinn, þökk sé umhverfisfjandsamlegu styrkjakerfi.

Meðan ofuráhersla er lögð á rafvæðingu bílaflotans, þá er lítið gert vegna losunar gróðurhúsalofttegunda vegna þessara skurða, jafnvel þó losunin sé 15-20 falt meiri en frá öllum bílaflotanum. Ekki beinlínis dæmi um umhverfisvænan landbúnað eða vitræna nýtingu styrkja.

Aukið frelsi, styrkari búseta

Styrkjakerfi ESB tekur mið af þessum kröfum samtímans, kröfum um aukna áherslu á umhverfisþætti og aukna sjálfbærni. Bændur eru leystir undan kvöðum um að stunda ákveðna framleiðslu í ákveðnu magni. Skyldurnar verða við búsetu, land og náttúru. Frelsi bænda til að ákveða hvernig þeir nýta land sitt stóreykst sem og til frekari vinnslu afurða og þar með möguleikinn til að bregðast fyrr við breyttum aðstæðum á markaði og nýjum tækifærum.

Til viðbótar við stuðning ESB á síðan að koma ríkulegur innlendur stuðningur. Stuðningur sem tekur mið af þeim breytingum sem yrðu með inngöngu í sambandið. Styrkjum sem væru fyrir nútíð og framtíð, ekki löngu liðna fortíð.

Styrkjum sem bættu hag bænda og ykju markaðshlutheild innlendrar framleiðslu. Sem bættu stöðu neytenda, en væru ekki umfram allt til að þjóna dutlungum afurðastöðvanna.

Verum JÁ-kvæð!

Það eru fáar stéttir sem standa frammi fyrir stærri áskorunum og meiri breytingum en bændur. Til að bregðast við og mæta þeim áskorunum má ekki loka neinum dyrum. Því á að kíkja í pakkann og segja JÁ 29. ágúst. Það getur fjandakornið ekki verið verra að lifa innan ESB, en deyja utan þess.

Höfundur er cand.oecon og MBA.