Ég er alls ekki á móti Evrópusambandinu (ESB). Þvert á móti held ég að ESB og forverar þess hafi gagnast upphaflegu sex stofnríkjum Efnahagsbandalags Evrópu afskaplega vel. Það hjálpaði líka ríkjunum við Miðjarðarhaf sem áður var stýrt af fasistum og herforingjum að ganga til liðs við Evrópubandalagið á níunda áratugi síðustu aldar. Og ég held að það efist enginn um að aðild fyrrum kommúnistaríkja í Mið-Evrópu að ESB á þessari öld hefur bæði veitt þeim pólitískan og efnahagslegan ávinning.
Ég leyfi mér hins vegar að efast um að aðildin hafi endilega verið svo hagstæð fyrir Bretlandseyjar og Norðurlöndin, enda hafa Norðmenn hafnað aðild tvívegis í þjóðaratkvæðagreiðslum 1972 og 1994 og Bretland gekk úr ESB í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslu 2016 (Grænland gekk einnig úr Evrópubandalaginu í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslu 1982).
Grunnlög ESB felast í sáttmálum sem hafa skref fyrir skref aukið miðlægt vald ESB og dregið úr sjálfstæði aðildaríkjanna í fleiri og fleiri málaflokkum. Tveir sáttmálar skipta þar mestu í dag, Maastricht sáttmálinn frá 1992 sem breytti Evrópubandalaginu í Evrópusambandið og Lissabon sáttmálinn frá 2007 sem tók gildi 2009. Lissabon sáttmálinn er um margt líkast því að vera stjórnarskrá ESB. Verði Ísland aðili að ESB þá munu þessi grunnlög gilda hérlendis og ef svo ólíklega vill til að það fáist einhverjar undanþágur eða sérákvæði frá ákvæðum þessara sáttmála þá verða þær afar smáar í sniðum og þess eðlis að hafa óveruleg áhrif á önnur aðildarríki.
Saga Lissabon sáttmálans er merkileg. Árið 2004 höfðu leiðtogar ESB komið sér saman um sáttmála sem nefndur var Stjórnarskrá Evrópu. Nokkur aðildarríkja staðfesti sáttmálann á þjóðþingum og stjórnarskráin var staðfest í þjóðaratkvæðagreiðslum á Spáni og í Luxembourg. Hins vegar höfnuðu kjósendur stjórnarskránni í þjóðaratkvæðagreiðslum 2005 í Frakklandi (55%) og Hollandi (62%). Þá áttu eftir að fara fram þjóðaratkvæðagreiðslur í sex öðrum löndum, þar á meðal í löndum eins og Bretlandi, Danmörku og Írlandi þar sem búast mátti við sambærilegri niðurstöðu og í Frakklandi og Hollandi.
Það að halda að það sé til eitthvað óþekkt í starfsemi ESB sem muni vega þungt í framtíðinni um mat á kostum og göllum er hrein tálsýn. Allt skynsamt fólk getur nú þegar tekið upplýsta ákvörðun beri það sig eftir upplýsingunum.
Í stíl við stjórnarhætti ESB þegar meirihluti kjósenda „hefur rangt fyrir sér“ að mati embættismannanna sem stjórna ESB var stjórnarskrár sáttmálinn dreginn til baka og stjórnarskráin endurrituð í nýjan sáttmála sem kenndur er við Lissabon. Og nú skyldu sömu „mistökin“ ekki gerð og í stað þess að spyrja almenning hvað honum þætti um nýja sáttmálann voru þjóðþingin látin samþykkja hann. Eina landið þar sem þjóðaratkvæðagreiðsla fór fram um Lissabon sáttmálann var Írland og írskir kjósendur felldu sáttmálann í júní 2008. Og eins og fyrri daginn þegar kjósendur „hafa rangt fyrir sér“ fengu Írar í kjölfarið nokkrar undanþágur á sviði sifjaréttar, menntamála og skatta, og svo í miðri bankakreppunni sem var um margt jafn erfið Írum og Íslendingum voru kjósendur látnir kjósa að nýju haustið 2009 og þannig tókst að knýja fram meirihluta fyrir Lissabon sáttmálanum.
Það eru kostir og gallar við mögulega aðild Íslands að ESB. Það er hvers og eins að setja þá kosti og galla á vogaskálar dómgreindar og komast að niðurstöðu. Það að halda að það sé til eitthvað óþekkt í starfsemi ESB sem muni vega þungt í framtíðinni um mat á kostum og göllum er hrein tálsýn. Allt skynsamt fólk getur nú þegar tekið upplýsta ákvörðun beri það sig eftir upplýsingunum. Þegar maður þekkir 99% af innihaldi samnings og líkar ekki ýmislegt í þeim hluta, til hvers þá að sóa tíma og peningum í að skoða hvernig þessi 1% kunna að vera. Hin 99% verða engu betri við það.
Við vitum nú þegar að:
1. Svo til allar reglur ESB taka mið af landfræðilegum aðstæðum á meginlandi Evrópu og af efnahagslegum hagsmunum, menningu og lagavenjum Frakklands og Þýskalands. Það er í sjálfu sér ekkert undarlegt, þetta eru stærstu og fjölmennustu ríki ESB, þarna býr flest fólkið og stjórnsýslan er að mestu staðsett í Brussel, dómstóllinn í Luxembourg og þingið af og til í Strasbourg.
2. Þeir embættismenn sem ráða mestu um setningu reglna og framkvæmd þeirra hafa lítinn sem engan skilning á aðstæðum á fjarlægum slóðum eins og á Íslandi þar sem íbúar telja innan við 0,09% af íbúum ESB. Hin ráðandi öfl innan ESB áttu meira að segja erfitt með að skilja þarfir Bretlands meðan að það var enn aðildarríki og voru íbúar þar þó meira en tíundi hver íbúi ESB og eyjan mun nær meginlandinu.
3. Það er mikill lýðræðishalli í stjórnháttum ESB eins og dæmið hér á undan um stjórnarskrána sýnir. Pólitíska valdið liggur að mestu hjá framkvæmdastjórninni. Þeir embættismenn sem hana mynda eru ekki kjörnir og íbúar geta ekki hafnað þeim með því að kjósa nýja. Evrópuþingið hefur mjög takmörkuð völd. Þingið getur ekki haft frumkvæði að lagasetningu, frumkvæðið er alfarið hjá framkvæmdastjórninni.
Það er alls ekki gefið að verðlag á Íslandi breytist til hins betra við inngöngu í ESB.
4. Framkvæmdastjórn ESB getur hunsað vilja þingsins í ákveðnum tilfellum. Nýlega voru lög um eftirlit með fjarskiptum borgaranna framlengd gegn meirihluta greiddra atkvæða þingmanna Evrópuþingsins, bæði af hægri og vinstri væng stjórnmálanna. Framkvæmdastjórnin gat með lagaklækjum einhliða framlengt þessu ákvæði þrátt fyrir andstöðu þingmannanna.
5. ESB er tollabandalag og gangi Ísland í ESB mun það draga úr mögulegum viðskiptum Íslands við þann 85% hluta hagkerfi heimsins sem er utan ESB, þann hluta heimshagkerfisins þar sem hagvöxtur hefur verið miklu öflugri en innan ESB.
6. Ólíkt Íslandi leggur ESB tolla á ýmsar vörur, svo sem fatnað, bíla, kornvörur og ávexti frá löndum utan ESB. Það er því alls ekki gefið að verðlag á Íslandi breytist til hins betra við inngöngu í ESB.
7. ESB fer alfarið með stjórn nýtingu lífrænna sjávarauðlinda, ólíkt öðrum atvinnugreinum og náttúruauðlindamálum. Þó svo að einhverjar takmarkaðar sérlausnir kunni að fást tengdar íslenskum sjávarútvegi, sem er reyndar alls ekki gefið, þá sýnir t.d. reynsla Breta og túlkun Evrópudómstólsins í málefnum sjávarútvegs að hætt er við að drjúgur hluti af virðisauka íslensku sjávarauðlindarinnar muni hverfa úr landi í áföngum á innan við tveimur áratugum eftir að Ísland verður aðili að ESB. Það mun hafa neikvæð áhrif á efnahag svo til allra landsmanna, þó svo að nokkrir íslenskir útgerðamenn kunni líklega að njóta einskiptishagnaðar af þeirri breytingu.
8. ESB hefur með of mikilli reglugerðarvæðingu heft nýsköpun og aukið viðskiptakostnað verulega og þannig dregið úr verðmætasköpun og efnahagslegum lífsgæðum íbúa. Sambandið gerir sér grein fyrir þessum vanda, sbr. skýrsluna sem Mario Draghi fyrrum forsætisráðherra Ítalíu og seðlabankastjóri Evrópu benti á í skýrslu sinni sem kom út 2024, en stofnanamenningin virðist gera ESB svo til ómögulegt að snúa þessari þróun við; a.m.k. hefur ekkert gerst í þeim efnum frá því að skýrslan kom út.
Þegar harðnar á dalnum og ekki verða til fjármunir til að standa skil á ellilífeyri í ofurskuldsettum ríkjum þá verður sett pressa á að þeir sem eiga meira aflögu (þeir sem lögðu til hliðar fyrir framtíðina eins og íslenskir launþegar) deili hluta af lífeyri sínum.
9. Opinberar skuldir margra af stærstu ESB aðildarríkjanna eru orðnar algjörlega ósjálfbærar, og er þá ekki tekið tillit til lífeyrisskuldbindinga þeirra sem ólíkt Íslandi hvíla að mestu hjá ríkissjóðum viðkomandi landa. Þó svo að upphaflega hafi ætlunin verið að ESB yrði ekki skuldabandalag þá hefur sú regla nú verið brotin. Annars vegar hefur ESB nú þegar stofnað til skulda í eigin nafni með útgáfu skuldabréfa og hins vegar hefur Seðlabanki Evrópu í gegnum bakdyrnar keypt mikið af skuldabréfum einstakra ríkja Evrópu í þeim tilgangi að hafa áhrif á ávöxtunarkröfu þeirra og forða þeim frá mögulegu greiðsluþroti. Þannig eru skuldir þessara ríkja orðnar sameiginlegar skuldir allra ESB ríkjanna og þó sérstaklega þeirra sem eru í evru-samstarfinu. Það er þegar mikill pólitískur þrýstingur á að auka sameiginlega skuldsetningu ESB til þess að létta á skuldastöðu einstakra ríkja.
10. Ísland er í þeirri óvenjulegu stöðu að skuldir hins opinbera eru hóflegar og við höfum byggt upp söfn eigna á móti lífeyrisskuldbindingum framtíðarinnar – innan ESB eru það aðeins Holland og að hluta til Danmörk sem eru í sambærilegri stöðu. Þegar harðnar á dalnum og ekki verða til fjármunir til að standa skil á ellilífeyri í ofurskuldsettum ríkjum þá verður sett pressa á að þeir sem eiga meira aflögu (þeir sem lögðu til hliðar fyrir framtíðina eins og íslenskir launþegar) deili hluta af lífeyri sínum. Það verður kannski ekki gert beint, heldur verður uppi krafa um sameiginlegt lífeyriskerfi ESB sem öll aðildarlönd greiða inn í en aðeins þeir sem ekki hafa nægan eigin lífeyri fá greiðslur úr – Íslendingar munu þá þurfa að greiða inn en fá lítið eða ekkert til baka.
Eins og ofangreind upptalning sýnir eru ókostirnir við aðild Íslands að ESB miklir. Það er erfitt að komast að þeirri niðurstöðu að kostirnir vegi þyngra en ókostir aðildar.
Ef fólk er ekki sannfært um kosti þess að Íslandi gangi í ESB þá er best að segja Nei í komandi kosningum, því verði niðurstaðan í kosningunum Já þá mun umræðan um kosti og galla aðildar að ESB halda áfram næstu 4-5 árin og taka athyglina af öðrum málefnum.
Segjum Nei og förum síðan að einbeita okkur að byggja upp sterkari efnahag og betra samfélag.
Höfundur er með meistaragráðu í alþjóðasamskiptum.
