Kær­leikur er pönk

Þegar ég var ung og saklaus var ég eitt sinn stödd á bar þar sem drukkinn maður var með leiðindi og lét okkur ekki í friði. Ég hefði auðveldlega getað svarað honum í sömu mynt og það hefði líklega þótt bæði eðlilegt og verðskuldað. En einhverra hluta vegna gerði ég það ekki. Ég talaði við hann um mikilvægi þess að koma vel fram við hvort annað og endaði á að gefa blessuðum manninum knús.

Knúsið sló hann greinilega út af laginu. Hann steinhætti leiðindunum og fór þess í stað að hrósa mér fyrir afstöðuna. Svo kvað hann upp úr með það: „Þú ert pönkari.“

Ekki þrátt fyrir viðbrögð mín, heldur einmitt vegna þeirra.

Pönk, útskýrði hann, væri að fara gegn því sem almennt væri ætlast til. Fólk hefði búist við að ég svaraði leiðindum hans með meiri leiðindum. Ég hefði þess í stað sýnt honum samkennd og vináttu. Það væri pönk.

Ég hef oft hugsað um þessi orð síðan.

Leiðindi í garð annarra eru hvorki frumleg né sjaldgæf. Við fjöldaframleiðum fyrirlitningu og samfélagsmiðlarnir sjá um ókeypis heimsendingu. Það er ekki mikið andóf í því að haga sér nákvæmlega eins og versta hlið samfélagsins ætlast til.

En að neita að láta leiðindi annarrar manneskju ákveða hvernig maður sjálfur kemur fram? Að svara hörku með mildi án þess að verða undirgefinn? Að sýna kærleik í samfélagi sem ruglar harðneskju reglulega saman við styrk?

Er það ekki hið raunverulega pönk?

Þegar fyrirlitning verður að afþreyingu

Við sjáum þetta á hverjum degi. Fréttir birtast um afleiðingar loftlagsbreytinganna, þjóðarmorð, fólk á flótta, hatursglæpi gegn minnihlutahópum og undir þeim safnast hlátursviðbrögð. Ekkert í þessum fréttum er fyndið. Hláturinn er ekki saklaust viðbragð heldur er honum beitt sem vopni. Með einum smelli er reynt að gera lítið úr staðreyndum, þjáningu og jafnvel fólkinu sjálfu.

Svo koma athugasemdirnar. Háð, uppnefni, dylgjur og fullyrðingar sem fáir virðast telja ástæðu til að kanna áður en þeim er skellt út í heiminn. Fólk talar við ókunnugar manneskjur á netinu með hætti sem því myndi líklega aldrei detta í hug að tala við þær augliti til auglitis.

Háð getur vissulega átt rétt á sér. Það getur afhjúpað hræsni og stungið á kýlum valdsins. En þegar því er beitt til að gera lítið úr fórnarlömbum, afgreiða óþægilegar staðreyndir eða þagga niður í þeim sem minna mega sín er það ekki beitt samfélagsrýni. Það er bara grimmd í trúðsbúningi.

Börnin horfa á okkur

Við sjáum vísi að samkennd mjög snemma hjá börnum. Smábarn heyrir annað barn gráta og færir því leikfang. Barn sér einhvern detta og reynir að hjálpa, jafnvel þótt hjálpin felist aðeins í að klappa viðkomandi vandræðalega á höfuðið.

Svo horfa börnin á okkur.

Rannsóknir benda til þess að hjálpsemi geti mótast snemma af því sem börn sjá. Í rannsókninni Modeling Prosocial Behavior Increases Helping in 16-Month-Olds, sem birtist í fræðitímaritinu Child Development, fengu 16 mánaða börn að fylgjast með fullorðinni manneskju sem annaðhvort hjálpaði öðrum eða lét það ógert. Þegar börnunum gafst síðar sjálfum tækifæri til að aðstoða ókunnuga manneskju voru þau sem höfðu horft á hjálpina líklegri til að hjálpa sjálf. Fyrirmyndir virðast því skipta máli strax á öðru aldursári.

Börnin sjá hvort við hlustum þegar aðrir tala. Þau heyra hvernig við tölum um fólk sem er ekki í herberginu. Þau taka eftir því hvort við verjum þann sem stendur einn eða snúum okkur undan til að halda friðinn. Þau sjá okkur setja hláturskall við þjáningu annarra og læra af því líka.

Við mótum gildin ekki aðeins með því sem við segjum börnum heldur einnig með því sem við sýnum þeim að sé eðlilegt.

Uppreisn hversdagsins

Ég hvet hér með til uppreisnar gegn fyrirlitningunni og harðneskjunni. Hún þarf ekki að vera hávær eða stórkostleg. Hún hefst í hinu smáa og hversdagslega, í því hvernig við mætum fólkinu í kringum okkur.

Hún getur birst í brosi til ókunnugrar manneskju eða í því að þakka fyrir störf sem sjaldan fá athygli. Í því að hleypa þreyttri manneskju fram fyrir sig, bíða án þess að dæsa þegar einhver þarf aðeins meiri tíma eða taka upp rusl sem maður henti ekki sjálfur.

Hún getur verið knús, ef manneskjan vill knús. Einlægt hrós eða aðstoð sem er boðin áður en beðið er um hana. Að taka eftir manneskjunni sem stendur ein og bjóða henni með. Að hlusta til að skilja í stað þess að bíða bara eftir að röðin komi að manni að tala. Að spyrja „ertu í lagi?“ þegar auðveldara væri að líta undan.

Og stundum birtist hún á netinu. Hún getur falist í að skrifa hlýlega athugasemd við færslu þar sem aðrir virðast keppast um að ganga sem lengst í grimmdinni eða leiðrétta rangfærslu án þess að niðurlægja manneskjuna sem setti hana fram.

Mildi er ekki uppgjöf

Kærleikurinn er ekki aðeins mjúk rödd og hlýtt faðmlag. Stundum þarf hann að vera ákveðinn.

Að sýna samkennd þýðir ekki að samþykkja allt, þegja yfir óréttlæti eða leyfa öðrum að vaða yfir sig. Mildi er ekki meðvirkni og kærleikur krefst þess ekki að við séum alltaf þægileg.

Stundum felst kærleikurinn í því að stíga inn og stundum er kærleiksríkasta orðið einfaldlega: Nei.

Nei, þú mátt ekki koma svona fram við mig. Nei, ég ætla ekki að hlæja með þegar gert er lítið úr annarri manneskju. Nei, ég ætla ekki að taka þátt í baktalinu. Nei, þessi fullyrðing er ekki sönn og ég ætla ekki að láta hana standa óáreitta.

Kærleikur getur falist í að stöðva baktal áður en það berst lengra, neita að bera áfram lygi þótt hún sé safarík og leiðrétta ósannindi jafnvel þegar þau koma frá fólki sem við erum sammála að öðru leyti. Hann getur falist í að verja manneskju sem verður fyrir háði eða fordómum og standa með þeim sem hafa veikari stöðu, þótt það kosti vinsældir í hópnum.

Kærleikur er líka að standa við hlið þess sem ráðist er á, að tilkynna hótanir, trúa þolendum og krefjast breytinga á kerfum sem valda skaða.

Kærleikurinn þarf stundum vöðva.

Það sem við æfum verður sterkara

Ein góð athöfn bjargar ekki heiminum. Eitt knús stöðvar ekki stríð og eitt hrós lagar ekki samfélag sem er byggt á misskiptingu og óréttlæti.

En hegðun smitast. Við mótum hvert annað stöðugt með því sem við samþykkjum, umbunum, endurtökum og látum óátalið. Ef fyrirlitning getur smitast, getur umhyggja gert það líka.

Í hvert sinn sem einhver neitar að taka þátt í grimmdinni færist viðmiðið örlítið. Í hvert sinn sem einhver ver manneskju sem stendur höllum fæti verður auðveldara fyrir næstu manneskju að gera það sama. Í hvert sinn sem við hlustum, hjálpum eða leiðréttum lygi án þess að gera viðkomandi að óvini mótmælum við þeirri hugmynd að harðneskja sé styrkur og samkennd veikleiki.

Við breytum kannski ekki samfélaginu með einu knúsi en við getum breytt því með þúsundum smárra ákvarðana um að láta grimmdina ekki ákveða hver við verðum.

Stundum er uppreisn krepptur hnefi.

Stundum er hún útrétt hönd.

Og stundum er hún óvænt knús á bar.

Ef þetta er ekki pönk, hvað er það þá?

Höfundur er móðir og amma, grunnskólakennari, listakona og pönkari í mýkri kantinum.