Þegar allir fá rödd — frá prent­vél til sam­félags­miðla

Þegar Johannes Gutenberg hannaði prentvélina um miðja 15. öld gat hann ekki séð fyrir hversu djúpstæð áhrif uppfinning hans myndi hafa. Upplýsingar sem áður höfðu verið á forræði fárra urðu aðgengilegar almenningi. Þetta breytti ekki aðeins dreifingu þekkingar heldur jafnframt valdajafnvæginu í samfélaginu.

Í dag stöndum við á svipuðum tímamótum. Samfélagsmiðlar hafa gert hverjum og einum kleift að ná til milljóna, jafnvel tug milljóna, með einum smelli. En rétt eins og prentvélin á sínum tíma koma samfélagsmiðlar með nýjar áskoranir.

Luther og tístið

Þann 31. október 1517 negldi Martin Luther níutíu og fimm setningarnar á kirkjudyr í Wittenberg. Án prentvélarinnar hefðu þær að öllum líkindum fallið í gleymsku. En vegna hinnar nýju tækni dreifðust hugmyndir hans um alla Evrópu á örfáum vikum og settu siðaskiptin af stað.

Þetta er ekki ólíkt því sem gerist á samfélagsmiðlum í dag. Einstaklingur með sannfæringu og tölvu getur hrist við rótgrónum stofnunum. Arabíska vorið árið 2011 er gott dæmi þegar mótmælendur notuðu Facebook og X til að skipuleggja aðgerðir og ná til umheimsins fram hjá ríkisritskoðun.

En það sem virkar fyrir frelsishreyfingar virkar einnig fyrir þá sem vilja dreifa lygum og hatri.

Tvíeggjað sverð

Prentvélin leiddi ekki aðeins til siðaskipta og vísindabyltingar. Hún auðveldaði einnig dreifingu áróðurs og fordóma sem leiddi til nornabrenna og trúarstríða — þar á meðal þrjátíu ára stríðinu sem kostaði milljónir mannslífa. Nýja tæknin var hvorki góð né slæm í eðli sínu — en hún var öflug.

Sama má segja um samfélagsmiðla. Þeir hafa gefið jaðarsettum hópum rödd sem þeir höfðu ekki átt áður. Réttindabarátta samkynhneigðra, #MeToo-hreyfingin og Black Lives Matter byggðust öll á getu fólks til að deila reynslu sinni beint án þess að þurfa að bíða eftir hefðbundnum fjölmiðlum.

En samfélagsmiðlar hafa líka orðið vettvangur falsfrétta og bergmálshella. Reiknirit ákveða hvað við sjáum. Fyrirtæki ákveða hvað má segja. Og stjórnvöld — bæði lýðræðisleg og einræðisleg — þrýsta á um ritskoðun í nafni þjóðaröryggis.

Bergmálshellarnir okkar

Á Facebook eru fjórar íslenskar grúppur um loftslagsbreytingar. Ein þeirra leyfir allar skoðanir og er ekki ritskoðuð. Tvær leyfa aðeins umræðu um kólnun. Sú fjórða leyfir aðeins umræðu um hlýnun. Í hvaða grúppu er mest fjör? Í hvaða grúppu lærir fólk eitthvað nýtt?

Þetta er bergmálshellinn í hnotskurn. Við veljum okkur inn í hópa þar sem allir eru sammála okkur og reikniritin hjálpa okkur við það. Við fáum staðfestingu á skoðunum okkar en heyrum aldrei mótrök.

Nýir ritskoðarar

Í fyrri greinum fjallaði ég um erfiðleikana við að treysta einhverjum til að ritskoða. En samfélagsmiðlar hafa bætt nýrri vídd við þessa spurningu: Hvað gerist þegar ritskoðunarvaldið færist frá ríkjum til einkafyrirtækja?

Þegar Facebook eða X fjarlægir færslu, hver ber þá ábyrgð? Þegar reikningi er lokað vegna brots á „samfélagsreglum", hver skilgreinir þær? Þegar Donald Trump var fjarlægður af öllum helstu samfélagsmiðlum samtímis í janúar 2021, var það lýðræðisleg ákvörðun eða valdníðsla? Svarið fer eftir því hvern þú spyrð.

Þetta eru ekki bara bandarísk vandamál. Rússland kallar gagnrýni á stríðið í Úkraínu „hatursorðræðu". Kína notar „þjóðaröryggi" til að réttlæta þöggun í Hong Kong. Orðin breytast en aðferðin er hin sama: Að nota lögmæt markmið til að réttlæta ritskoðun.

Að þola óþægindi

Ég hef áður fjallað um mikilvægi þess að þola skoðanir sem okkur mislíka. En samfélagsmiðlar hafa gert þetta erfiðara. Reikniritin bjóða okkur upp á efni sem styrkir skoðanir okkar og ver okkur fyrir andstæðum sjónarmiðum. Við förum inn í bergmálshellana okkar og lokum hurðinni á eftir okkur.

Auðvitað eru takmarkanir á tjáningarfrelsi. Hvatning til ofbeldis og meiðyrði eiga sér ekki réttlætingu. En það er gríðarlegur munur á því að skoðun særi tilfinningar og að hún stofni lífi í hættu. Einmitt á þessu bili — á milli óþæginda og raunverulegrar hættu — þrífst lýðræðisleg umræða.

Hvað lærðum við af prentvélinni?

Þegar prentvélin breytti heiminum lærðu menn smám saman að meta trúverðugleika texta. Gagnrýnin hugsun þróaðist sem nauðsynlegt verkfæri. Það tók tíma — aldir, reyndar — en samfélögin aðlöguðust.

Við erum enn á fyrstu stigum samfélagsmiðlabyltingarinnar — og nú kemur gervigreind til sögunnar. Við höfum ekki þróað fullnægjandi siðferðilegan ramma, lagalegan grunn né menningarlega þjálfun til að takast á við þennan nýja veruleika.

En við getum byrjað. Fyrsta skrefið er að viðurkenna að tjáningarfrelsi er ekki sjálfgefið — og að nýir ritskoðarar eru ekki endilega betri en þeir gömlu.

Ásgeir Jónsson er stofnandi og eigandi Takmarkalaust líf ehf. Allar ábendingar á kurteislegum nótum eru velkomnar á info@takmarkalaustlif.is.