Þjóð að þyngjast – Offita er orsök stórs hluta meðferðarkostnaðar

Janus Guðlaugsson skrifar 18. febrúar 2026 09:01

Í fyrri grein höfundar; Þjóð að þyngjast – Fjárhagslega óhagkvæmt að fjárfesta ekki í heilsutengdum forvörnum - sem birt var nýlega kom fram að Ísland trjónir á toppi Norðurlandaþjóða hvað yfirþyngd og offitu varðar samkvæmt nýrri skýrslu Norrænu ráðherranefndarinnar frá árinu 2025. Hér verður litið frekar á þessar niðurstöður og hvers vegna það sé bæði læknisfræðilega og efnahagslega mikilvægt að beina fjármagni til gagnreyndra heilsutengdra forvarna.

Í skýrslu Norrænu ráðherranefndarinnar, Normo 2025, þar sem meðal annars er fjallað um offitu og meðferðarkostnað, segir að yfirþyngd tengist stórum hluta kostnaðar heilbrigðiskerfis við langvarandi sjúkdóma eins og sykursýki, hjarta- og æðasjúkdóma og suma krabbameinssjúkdóma. Þar segir jafnfram að um 8,4% af heildarkostnaði heilbrigðiskerfa sé tengdur offitu-tengdum sjúkdómum, bæði beinum meðferðarkostnaði og óbeinum áhrifum.

Mynd 14 úr skýrslu Norrænu ráðherranefndarinnar, NORMO 2025, sýnir algengi offitu og yfirþyngdar meðal fullorðinna í Norðurlöndunum. Þar má glöggt sjá að Ísland leiðir óæskilegar niðurstöður, bæði þegar offota og yfirþyngd á í hlut. Það hlýtur því að vera áhyggjuefni heilbrigðisyfirvalda og ekki síður hvernig færa megi þessa stöðu til betri vegar. Hvað er til ráða fyrir íslenska þjóð?

Þegar offita og ofþyngd er skoðuð með tilliti til menntunar, tafla 32a úr skýrslu Norrænu ráðherranefndarinnar, þá er áhugavert að sjá gríðarlegan mun á milli þeirra sem eru langskólagengnir (há menntun) og þeirra sem hafa litla menntun. Þessi munur kemur sérstaklega fram þegar offita og ofþyngd eru skoðuð en einnig þegar líkamsþyngdarstuðull (BMI) er skoðaður.

Þessar niðurtöður benda okkur einnig á mikilvægi skólakerfisins, að það sé fjölbreytt, aðlaðandi, heilsutengt og hugsað fyrir alla. Grundvallarsýn skólakerfisins þarf að miða að því að byggja undir stoðir heilsunnar samhliða annarri menntun. Fjölþætt heilsuefling þarf að hafa forgang því án heilsunnar verða lífsgæðin takmörkuð. Skólakerfið; leik-, grunn-, framhalds- og háskólakerfið, á að vera uppspretta lífsgæða til framtíðar. Til að svo megi vera þarf að sinna helstu grunnstoðum mannsins; hreyfingu og næringu. Skólinn þarf því að bjóða upp á 60 mínútna daglega hreyfingu og heilsutengda næringu sem uppfyllir kröfur emætti landlæknis og alþjóðlegra heilsutengdra viðmiðana.

Þessi staðreynd að þyngd Íslendinga sé að aukast undirstrikar enn og aftur hvers vegna það er bæði læknisfræðilega og efnahagslega mikilvægt að beina fjármagni til gagnreyndra heilsutengdra forvarna fyrir alla aldurshópa því þannig má draga úr offitu, bæði með slíkum forvörnum en einnig inngripum af öðrum toga. Hér erum við Íslendingar eftirbátar annarra þjóða þar sem við verjum aðeins um 2.1% af heildarfjáramagni heilbrigðiskerfisins til þessa málaflokks; heilsutengdra forvarna. Ráðandi öfl á Alþingi, í heilbrigðisráðuneytinu og öðrum ráðuneytum, þurfa að gera betur. Heilsutengdar forvarnir eiga sér kröftugan stað utan heilbrgiðiskerfisins eins og það er skipulagt í dag. Að auka fjármagnið til heilsutengdra forvarna um aðeins 1,0–1,5% gæti orðið til þess að draga áralega úr kostnaði í heilbrigðiskerfinu sem nemur milljörðum króna. Slík viðbót mun einnig draga úr kostnaði vegna veikinda starfsmenna á vinnumarkaði, samhliða því að bæta lífsgæði landsmanna, eldra fólks 65+, starfsfólks á vinnumarkaði og námsmanna á öllum skólastigum.

Höfundur er með doktorspróf í íþótta- og heilsufræðum og hefur sinnt gagnreyndum heilsutengdum forvörnum hjá Janus heilsueflingu í 10 ár en þar áður sem kennari og fræðimaður við Háskóla Íslands.

Heimildir: