390.000 hektarar af landbúnaðarlandi breytast í skóg og vot­lendi: Land­búnaður næsta stóra loftslagsverkefni Dana

Það má læra margt af Danmörku þegar kemur að loftslagsmálum. Samkvæmt alþjóðlega samanburðarlistanum Climate Change Performance Index (CCPI) er Danmörk í fjórða sæti yfir þau ríki heims sem standa sig best í loftslagsmálum. Í raun situr landið efst á listanum þar sem fyrstu þrjú sætin eru skilin eftir auð. Ástæðan er sú að sérfræðingar CCPI telja að engin þjóð hafi enn náð árangri sem samræmist að fullu markmiðum Parísarsamkomulagsins.

Árangur Dana í loftslagsmálum byggir á markvissri stefnu sem nær til nánast allra geira hagkerfisins. Losun gróðurhúsalofttegunda hefur dregist saman um tæp 45% frá árinu 1990 á sama tíma og hagkerfið hefur vaxið og lífskjör aukist. Mikill árangur hefur náðst í orkukerfinu með uppbyggingu vindorku, í samgöngum með orkuskiptum og í iðnaði með aukinni orkunýtni. Nú beinist athyglin í auknum mæli að landbúnaði.

Landbúnaður næsta stóra verkefnið

Landbúnaður er í dag einn stærsti losunarþáttur Danmerkur (11-12 milljónir tonna CO₂-ígilda) og stendur fyrir um þriðjung af heildarlosun landsins. Um 60% lands Danmerkur er nýtt til landbúnaðar og landbúnaður og matvælaiðnaður skapar 20-25% af heildarútflutningi landsins.

Umbreyting landbúnaðar í Danmörku á sér langan aðdraganda. Í áratugi hefur köfnunarefni frá landbúnaði (aðallega svínabúum) haft mjög neikvæð áhrif á vötn og strandsjó landsins. Mikil pólitísk átök hafa verið um áburðarreglur og umhverfismál sem leiddu að lokum til þess að stjórnvöld, bændur og atvinnulíf gerðu hið svokallaða Græna þríhliða samkomulag (Den Grønne Trepart) árið 2024. Hér er um að ræða eitt umfangsmesta loftslagssamkomulag sem gert hefur verið um landbúnað í Evrópu.

Samkomulagið felur meðal annars í sér kolefnisverð á landbúnað, stórfellda endurheimt votlendis, breytingar á landnotkun og aukna kolefnisbindingu í jarðvegi. Það gerir bændum einnig kleift að fá bætur fyrir að taka land úr ræktun og fá greitt fyrir að draga úr losun og auka kolefnisbindingu, til dæmis með endurheimt votlendis, skógrækt og breyttri landnotkun.

Markmiðið er að draga verulega úr losun og um leið styðja við umbreytingu landbúnaðarins þannig að hann verði sjálfbærari og áfram samkeppnishæfur. Jafnframt er ætlunin að draga úr langvarandi vandamálum vegna köfnunarefnis frá landbúnaði.

Samkvæmt hinu Græna þríhliða samkomulagi stefna dönsk stjórnvöld að því að breyta um 390.000 hekturum af landbúnaðarlandi. Þar af eiga 250.000 hektarar að verða nýr skógur og 140.000 hektarar votlendi. Þetta samsvarar um 10% af ræktuðu landi Danmerkur.

Stefna Dana er ekki að framleiða minna af mat heldur að umbreyta landbúnaðinum þannig að hann dragi úr losun, verndi náttúruna og skapi meiri verðmæti með minni umhverfisáhrifum.

Stuðningur frá Evrópusambandinu

Til viðbótar við stuðning danska ríkisins nýtur þessi umbreyting einnig stuðnings frá Evrópusambandinu í gegnum sameiginlega landbúnaðarstefnu sambandsins, Common Agricultural Policy (CAP). Þar er veittur fjárhagslegur stuðningur til að hjálpa bændum að breyta landnotkun, fjárfesta í nýrri tækni og draga úr umhverfisáhrifum framleiðslunnar.

Þessi nálgun endurspeglar ákveðna stefnumótandi hugsun. Í stað þess að líta á loftslagsaðgerðir og náttúruvernd sem ógn við landbúnaðinn eru þær nýttar sem tæki til að umbreyta greininni og gera hana sjálfbærari til framtíðar. Bændur eru teknir með í breytingarnar og fá stuðning til að laga reksturinn að nýjum aðstæðum.

Stærsta loftslagsáskorun Íslands

Hér á Íslandi er bein losun frá landbúnaði um 14-15% af heildarlosun gróðurhúsalofttegunda. Myndin breytist hins vegar verulega þegar framræst land er tekið með í reikninginn. Allt framræst votlendi (þótt ekki allt sé nýtt til landbúnaðar) losar um 6,3 milljónir tonna CO₂-ígilda á ári, sem samsvarar um 55-60% af heildarlosun landsins. Þegar þetta er lagt saman verður ljóst að landbúnaður og landnotkun eru langstærsta loftslagsáskorun Íslands. Þar liggja jafnframt stærstu möguleikarnir til samdráttar í losun.

Mögulegur stuðningur við umbreytingu íslensks landbúnaðar

Þessi þróun er einnig áhugaverð í ljósi þeirrar umræðu sem nú stendur yfir á Íslandi um mögulegar aðildarviðræður við Evrópusambandið. Ef Ísland færi í slíkar viðræður væri eðlilegt að landbúnaður yrði eitt af lykilmálunum.

Evrópusambandið rekur í dag umfangsmesta stuðningskerfi landbúnaðar í heiminum í gegnum CAPþar sem milljarðar evra renna árlega til bænda og til umbreytingar í landnotkun. Á undanförnum árum hefur þessi stefna í auknum mæli beinst að loftslagsmálum, náttúruvernd og sjálfbærri landnotkun.

Í gegnum CAP hafa mörg Evrópulönd fengið fjárhagslegan stuðning til að endurheimta votlendi, breyta ræktunarlandi, auka skógrækt og draga úr losun frá landbúnaði. Þannig hefur kerfið verið notað til að styðja við umbreytingu landbúnaðar á sama tíma og bændum er tryggður fjárhagslegur stöðugleiki.

Dæmi um þetta má finna víða í Evrópu. Í Finnlandi hefur stuðningur úr CAP verið nýttur til að greiða bændum fyrir að breyta landnotkun á kolefnisríkum jarðvegi og endurheimta votlendi. Á Írlandi hafa bændur fengið greiðslur fyrir að bæta ástand jarðvegs og draga úr losun frá nautgriparækt. Í Póllandi hefur CAP verið lykiltæki í umbreytingu landbúnaðar eftir að landið gekk í Evrópusambandið, meðal annars með fjárfestingum í nýrri tækni og sjálfbærari landnotkun.

Fyrir Ísland, þar sem stærsta loftslagsáskorunin tengist landnotkun og framræstu votlendi, gæti slíkt kerfi opnað nýja möguleika. Þannig væri möguleiki á að fá fjármagn úr CAP til stórra verkefna í endurheimt votlendis, kolefnisbindingu og umbreytingu landbúnaðar á svipaðan hátt og nú er verið að gera í nokkrum nágrannalöndum okkar. Það væri stórt skref í rétta átt.

Greinarhöfundur er í loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Íslandi leggi sitt af mörkum til að takast á við loftslagsvandann.