Kennslu­tími, kostnaður og árangur – hvað segja gögnin í raun

Undanfarna daga hefur menntamálaráðherra haldið því fram að íslensk börn séu minna í skóla en jafnaldrar þeirra í nágrannalöndum og að það skýri slakan árangur í alþjóðlegum samanburði. Auk þess hefur verið dregin upp mynd af dýru og óhagkvæmu menntakerfi sem skili litlum árangri. Þessar hugmyndir sem fram koma í minnisblaði ráðherra eru byggðar á vafasamri notkun gagna og í sumum tilvikum röngum upplýsingum. Það er um að gera að rýna í alla þætti íslenska grunnskólakerfisins í þeim tilgangi að bæta það en við verðum að gera það á vandaðan hátt.

Kennslutími í íslenskum skólum

Í fyrsta lagi kemur fram í gögnum Eurydice sem ráðherra vitnar í að kennslutími nemenda á ári á Íslandi er meiri en í Finnlandi og Svíþjóð en minni en í Noregi og Danmörku. Við erum í miðjunni af Norðurlöndunum þegar kennslutími er notaður sem viðmið þó svo skóladagar séu færri. Gögnin eru hins vegar ekki rétt. Allir vita að skóladagar á Íslandi eru 180 en ekki 170. Hvernig sú tala hefur farið inn í gögn Eurydice á síðasta ári er ráðgáta en í eldri skýrslum Eurydice eru kennsludagar á Íslandi réttilega sagðir 180. Það er skýrt í skilgreiningum Eurydice að skóladagar séu allir dagar sem nemendur koma í skólann en ekki aðeins heilir skóladagar. Af þessum 180 skóladögum í íslenskum grunnskólum eru 10 skertir dagar. Almenna reglan er að nemendur séu hluta úr degi í skólanum þá daga en einhverjir eru auk þess skipulagðir sem viðtalsdagar þar sem hver nemandi er aðeins stutta stund í skólanum.

Íslandi hefði því verið óhætt að senda áfram inn upplýsingar um að á Íslandi séu skóladagar 180. Þegar heildarkennslustundafjöldi nemenda væri reiknaður mætti gera ráð fyrir að nemendur séu í skólanum um hálfan skóladag þessa 10 skertu daga. Þá væru skóladagar og kennslutími nemenda fyrir ofan meðaltal allra þátttökuríkjanna í Eurydice og Ísland færi upp fyrir Noreg í heildarstundafjölda á ári. Danmörk er þá eitt Norðurlandanna með fleiri stundir á ári en Ísland. Danmörk sker sig nokkuð frá hinum Norðurlöndunum eftir að skóladögum þar var fjölgað verulega árið 2014 en hávær umræða hefur verið um að fækka þeim aftur. Ekkert hinna Norðurlandanna og raunar ekkert annað ríki sem tekur þátt í Eurydice er nálægt Danmörku í fjölda kennsludaga eða kennslustunda. Með því að bera danskar upplýsingar saman við rangar íslenskar upplýsingar í minnisblaði ráðherra verður útkoman því vissulega sláandi.

Magn eða gæði

Úr því ráðherra tengir beint saman magn og gæði er rétt að benda á að PISA niðurstöður sem ráðherra notar og upplýsingar um fjölda daga og kennslustunda styðja þá hugmynd alls ekki. Í Finnlandi eru fæstar kennslustundir á ári en árangur nemenda bestur. Danir

skora reyndar hæst Norðurlandaþjóða á stærðfræðihlutanum samkvæmt niðurstöðum síðustu PISA mælinga en þegar gögnin eru skoðuð hefði átt að útiloka Dani frá PISA þar sem þeir brjóta þátttökuskilyrðin og útiloka næstum 12% nemenda frá þátttöku á meðan viðmið PISA er að hámarki 5%. Nemendur í Noregi eru næstflestar stundir á ári í skólanum á eftir Dönum en árangur þeirra á PISA er næstverstur af Norðurlandaþjóðunum.

Í stað þess að einblína á magn kennslustunda mælum við frekar með því að við rýnum í gæði náms og kennslu. Þar eru sannarlega sóknarfæri þó svo margt sé gríðarlega vel gert í íslenskum skólum. Til eru rannsóknir sem við eigum að nota í þessum tilgangi en það eru því miður engar skyndilausnir í boði. Til að bæta árangur nemenda þarf að byggja upp jákvæða námsmenningu þar sem góð tengsl kennara og nemenda eru til staðar, foreldrar eru þátttakendur í námi barna sinna, samvinna nemenda er mikil, áhugi nemenda og ábyrgð á náminu er vakin og tryggt að trú sé á því að allir geti náð árangri. Kennarar þurfa að nota markvissar kennsluaðferðir og bjóða nemendum upp á fjölbreyttar leiðir í námi, að samvinna nemenda sé nýtt á árangursríkan hátt og að allir nemendur fái vitsmunalegar áskoranir þar sem markmið með náminu og viðmið um árangur eru skýr. Nám þarf að fara fram við góðar aðstæður í heilsusamlegu og hentugu húsnæði þar sem öll námsgögn eru til staðar, nám nemenda á að vera sýnilegt og námstími vel nýttur. Menntaumbætur krefjast fagmennsku, þekkingar og þolinmæði en ekki einfaldra skyndilausna.

Mýtan um hið kostnaðarsama íslenska skólakerfi

Í öllum gögnum sínum um samanburð á kostnaði skólakerfa bendir OECD sérstaklega á að ályktanir séu dregnar af varfærni þegar samanburður milli landa er skoðaður. Á stundum er hreinlega verið að bera saman epli og appelsínur. Fyrir því eru margar ástæður jafnvel þó svo reynt sé að tryggja að um sambærileg gögn sé að ræða. Það er mjög misjafnt hvað er talið með í kostnaði skóla milli landa. Enda kemur til dæmis fram í nýlegri skýrslu OECD að hlutfall launakostnaðar af heildarkostnaði menntakerfa er mjög misjafn milli landa. Í skýrslunni kemur fram að hlutfall launa til kennara af heildarkostnaði í barnaskólum (e. primary) er um 50% á Íslandi meðan meðaltal Evrópuríkja innan OECD er um 60%. Í tveimur Evrópuríkjum er hlutfall launa til kennara af heildarkostnaði við skólastarf lægra en á Ísland. Það er í Finnlandi og Eistlandi. Í sextán Evrópuríkjum er hlutfallið hærra en hjá okkur og Rúmenía trónir á toppnum þar sem hlutfall launa til kennara af heildarkostnaði við barnaskólakerfið er um 85%. Það að hlutfall launa til kennara af heildarútgjöldum sé lág prósentutala þýðir að hærra hlutfall kostnaðar fer í annað en laun kennara. Þetta geta verið ýmsir þættir. Víðast hvar er húsaleiga skóla á Íslandi upphæð sem sveitarfélög úthluta skólum og taka svo við frá þeim aftur. Í þeim skólum sem við störfum við er húsnæðiskostnaður um 20-25% af rekstri skóla. Að auki er áhugavert að skoða að gjaldfrjálsar skólamáltíðir á Íslandi skýra

meira en 10% af rekstrarkostnaði skóla. Þetta er tekið með þegar reksturinn er borinn saman við skóla í öðrum löndum þar sem skólamáltíðir eru ekki fríar.

Þegar heildarkostnaður við skólakerfi er skoðaður skiptir líka máli að á Íslandi er mjög hátt hlutfall lítilla skóla sem eðlinu samkvæmt eru óhagkvæmari einingar en stærri skólar. Þegar samanburður á kostnaði grunnskólakerfisins er skoðaður er mikilvægt að greina líka hvað er innifalið í þeirri þjónustu sem grunnskólarnir veita og mun á henni milli landa. Grunnskólar á Íslandi sinna mun víðtækari þjónustu en áður var m.a. með farsældaráherslum sem eru mjög ríkar í íslenskum skólum. Enda kemur fram í gögnum OECD að laun til annars starfsfólks en kennara er nokkuð stór hluti af heildarfjármagni í skólakerfinu á Íslandi. Einnig hefur verið bent á að skóli fyrir alla kostar meira en getuskiptir og aðgreindir skólar en Ísland er langt á undan mörgum samanburðarlöndum í því að tryggja skóla fyrir alla.

Það er um að gera að rýna í kerfið okkar og finna leiðir til að nýta peningana sem best en aðallega að bæta árangur nemenda sem mest. Leiðin til þess er samt ekki að setja upplýsingar um íslenska grunnskólakerfið fram eins og ráðherra gerir. Það leiðir umræðuna frá raunverulegum umbótatækifærum í skotgrafir sem færa okkur ekkert fram á við.

Með skólakveðju, höfundar eru kennarar og skólastjórnendur til áratuga og einlægt áhugafólk um faglega þróun skólastarfs.

Heimildir:

European Commission, EACEA, & Eurydice. (n.d.). School year: EU time and holidays (comparative). https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/data-and-visuals/school-year-eu-time-holidays/comparative

European Commission, EACEA, & Eurydice. (n.d.). Focus: Do children who spend more time in lessons do better? https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/news/focus-do-children-who-spend-more-time-lessons-do-better

OECD. (2023). PISA 2022 Results: The State of Learning and Equity in Education. Volume I. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2023/12/pisa-2022-results-volume-i_76772a36/53f23881-en.pdf.

OECD. (2025). How are countries balancing teaching staff compensation with broader education investment? https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2025/07/how-are-countries-balancing-teaching-staff-compensation-with-broader-education-investment_cdcbe2ad/78f64f8b-en.pdf?utm_source=chatgpt.com