Þróun orð­ræðu um dauðann í ís­lenskri menningu

Dauðinn hefur ávallt verið órjúfanlegur hluti lífsins. En það hvernig við hugsum um hann, tölum um hann og tökumst á við hann hefur tekið miklum breytingum í gegnum aldirnar. Viðhorf okkar mótast af trú, samfélagsgerð, vísindum og þeim gildum sem ríkja hverju sinni.

Í íslenskri menningu má greina þessa þróun allt frá fornsögum til nútímanlegrar umræðu um lífsgæði, sjálfræði og réttinn til að deyja með reisn.

Í þessari grein er rýnt í hvernig orðræða um dauðann hefur breyst frá fornum tímum til okkar daga.

Dauðinn í fornu samfélagi: sjálfsagður hluti lífsins

Í fornu íslensku samfélagi var dauðinn sýnilegur og nálægur. Í fornsögum og eddukvæðum birtist hann sem bæði náttúrulegur og jafnvel virðulegur atburður: menn féllu í orrustu, fóru til Valhallar (gengu inn í sal Óðins) eða lágu í val. Dauðinn var ekki falinn heldur hluti af eðlilegri hringrás lífsins. Útfarir voru samfélagslegir viðburðir þar sem fjölskylda og nærsamfélag tóku virkan þátt. Dauðinn var einfaldlega eitt af því sem gerðist, ekki eitthvað sem þurfti að fela eða þagga niður.

Kristin hefð: dauðinn sem umbreyting

Með kristnitökunni breyttist skilningur á dauðanum verulega. Hann varð ekki lengur endalok heldur upphaf nýrrar tilveru. Talað var um að öðlastfrið eða ganga inn í eilífðina. Litið var á lífið sem ákveðna prófraun og dauðann sem umbreytingu yfir í annað tilverustig. Þessi sýn endurspeglaðist í trúarlegum textum, sálmum og síðar minningargreinum, þar sem ríkjandi tónn er hugarró, þakklæti og trú á endurfundi. Kristin sýn á dauðann mótaði íslenska sorgarmenningu langt fram á 20. öld.

Læknisvæðing dauðans: frá heimili til sjúkrastofnunar

Á 20. öld færðist dauðinn í auknum mæli úr heimahúsum inn á sjúkrastofnanir og varð hluti af heilbrigðiskerfinu. Með því breyttist einnig tungumálið: við fórum að tala um andlát, líknarmeðferð og meðferðaráætlanir, orð sem bera merki faglegrar og tæknilegrar nálgunar. Dauðinn varð einkamál og læknisfræðilegt ferli fremur en samfélagsleg reynsla. Við töluðum minna um að deyja og meira um að greinast, veikjast og berjast. Dauðinn varð þannig ósýnilegri í daglegu lífi, það sem sagnfræðingurinn Philippe Ariès nefndi „þögn nútímans“.

Samtíminn: opnara samtal og aukin meðvitund

Á síðustu áratugum má greina nýja þróun. Dauðinn hefur aftur orðið sýnilegri, en með breyttum áherslum þó. Fólk talar í auknum mæli um að vilja deyja heima, deyja með reisn og hafa áhrif á eigin lífslok. Umræðan snýst um lífsgæði, sjálfsákvörðunarrétt, líknarmeðferð og dánaraðstoð. Þetta birtist í bókmenntum, fjölmiðlum og daglegum samtölum. Fólk hittist í Dauðakaffi til að ræða dauðann opinskátt og gera umræðuna um hann eðlilegri. Sumir undirbúa eigin jarðarför, skrifa minningarorð eða kveðjubréf til ástvina, halda úti bloggsíðu eða miðla reynslu sinni af veikindum, sorgarferli og endalokum lífs. Með þessu er dauðinn ekki lengur aðeins endir heldur hluti af lífinu sjálfu, eitthvað sem má ræða, undirbúa og skilja.

Af hverju skiptir þetta máli?

Það hvernig við tölum um dauðann hefur bein áhrif á hvernig við upplifum hann. Tungumálið mótar bæði reynslu okkar og viðhorf.

Í fornu samfélagi var dauðinn sýnilegur og sameiginlegur. Í kristinni hefð varð hann andleg umbreyting. Í læknisvæddu samfélagi varð hann tæknilegt ferli. Í samtímanum er hann aftur orðinn persónulegur og meðvitaður.

Dauðinn er ekki aðeins líffræðileg staðreynd heldur einnig menningarlegt fyrirbæri sem endurspeglar hvernig við skiljum lífið sjálft.

Að ræða dauðann er í raun að ræða lífið. Með opnu og heiðarlegu samtali um endalokin getum við gert dauðann að eðlilegum hluta mannlegrar tilveru og jafnframt dýpkað skilning okkar á því hvað það þýðir að lifa.

Höfundur er formaður Lífsvirðingar, félags um dánaraðstoð, sem berst fyrir lögleiðingu dánaraðstoðar á Íslandi.