Haf­rann­sókna­stofnun vissi af gloppunni en gerði ekkert

Hafrannsóknastofnun birti nýlega frétt um að eitt skorti á í íslenskri fiskveiðistjórnun: það er ekki skráð hvaða búnaður er hafður undir botnvörpum eða hvers konar toghlerar eru notaðir. Úrbótin væri, að mati stofnunarinnar, tiltölulega einföld viðbót.

Þetta er rétt. Það er líka gamalt.

Ég spurði stofnunina um nákvæmlega þetta í mars 2025. Svarið var skýrt: engar skorður eru í lögum eða regluverki um búnað undir botnvörpur og því má, orðrétt, „strangt til tekið nota hvað sem er". Stofnunin sagði jafnframt bagalegt að slíkur búnaður væri ekki skráningarskyldur, til dæmis í afladagbækur. Og hún bætti við að þetta væri á ábyrgð ráðuneyta og Fiskistofu, ekki hennar.

Átján mánuðum síðar er sama vandamál kynnt sem niðurstaða alþjóðlegrar vinnustofu vestanhafs. Stofnunin sem er lögbundinn ráðgjafi stjórnvalda um nýtingu hafsins beið eftir að einhver annar segði upphátt það sem hún hafði sjálf skrifað í tölvupósti til trillukarls.

Varúðarnálgun án gagna

Í sömu frétt segir stofnunin að varúðarnálgun og vistkerfisnálgun verði innihaldslausar án gagna, og að ekki sé hægt að fylgjast með lífríki hafsbotns ef kortin af honum eru ekki til.

Þetta er líka rétt. Og það er lýsing á ráðgjöfinni sem við höfum búið við í áratugi. Kortin eru enn ekki til nema að hluta, búnaðurinn er enn ekki skráður, og undir vörpuna má enn setja hvað sem er.

Það er ekki hægt að tala um varúðarnálgun og um leið um botn þar sem allt er leyfilegt.

Hvað hvarf

Spurningin um hvað botnvarpan hefur gert við hafsbotninn við Ísland á sér óvenju gott svar, því til eru kort frá því áður en stóru vörpurnar komu til sögunnar.

Á árunum 1980 til 1983 gáfu Sjómælingar Íslands og sjávarútvegsráðuneytið út tuttugu svokölluð fiskikort. Á þau var merkt hvar erfiður togbotn væri og tilgreint hvers vegna, meðal annars vegna kóralla. Árið 2004 bar Hafrannsóknastofnun þessi kort saman við það sem þá var vitað, í Fjölriti nr. 110, og ræddi við skipstjóra sem byrjuðu til sjós fyrir 1950.

Niðurstaðan var þessi. Um 1970 voru þekkt ellefu kóralsvæði við landið, frá Víkurál í norðvestri að Rósagarði í suðaustri. Árið 2003 var kórall enn á fjórum þeirra.

Þar sem bæði gömul og ný flatarmál lágu fyrir var breytingin þessi: Fjöllin suðvestur af Skerjadjúpi, 36 ferkílómetrar, horfnir. Vesturhorn Öræfagrunns, 68 ferkílómetrar, horfið. Austurhornið, 30 ferkílómetrar, horfið. Austurhorn Mýragrunns fór úr 22 ferkílómetrum í um einn. Samtals 156 ferkílómetrar niður í einn.

Í Víkurál hófust togveiðar um 1950. Þar var mikill kórall á báðum hornum álsins. Hann var brotinn niður, fyrst á vesturhorninu, nokkrum árum síðar á því austara. Vestan við Berufjarðarál var, með orðum þeirra sem sáu hann, heill skógur af rauðum trjám, allt að fjögurra metra háum.

Yfir kóralnum við Kötlugrunn voru oft miklar lóðningar, en þar veiddist eingöngu smákarfi, átta til fimmtán sentímetra langur. Kóralsvæðin voru uppeldisstöðvar.

Það sem sjómennirnir sögðu

Athugasemdin sem stendur upp úr í skýrslunni er ekki um kórallinn heldur um fiskinn. Skipstjórarnir sögðu að aflabrögð hefðu almennt verið betri þegar kórallinn var til staðar en eftir að búið var að brjóta hann niður. Um Fjöllin á Reykjaneshrygg segir orðrétt að það sem veiðist þar nú sé ekki svipur hjá sjón miðað við það sem áður var, þegar kórall var enn til staðar.

Þetta er ekki rómantík um gamla daga. Þetta eru heimildarmenn Hafrannsóknastofnunar sjálfrar.

Hvers vegna þetta gerðist

Skýrslan svarar því líka, og svarið snýst um veiðarfæri en ekki um aukinn afla.

Fyrir 1970 voru troll úr hampi sem rifnuðu auðveldlega, og þyngstu toghlerar vógu um 700 kíló. Togað var stutt í senn og mikill tími fór í viðgerðir. Í dag eru vörpurnar úr slitsterkum gerviefnum, með grjóthoppurum á fótreipi, og toghlerar geta vegið allt að fimm tonn. Togað er í nokkrar klukkustundir samfleytt.

Það sem varði kóralsvæðin fram til 1970 var einfaldlega að veiðarfærin þoldu þau ekki. Þegar veiðarfærin fóru að þola þau hurfu þau.

Og þá að kjarna málsins: nákvæmlega sá búnaður sem gerði þetta mögulegt, grjóthopparinn og það sem kemur í hans stað, er í dag óskráður. Við vitum ekki hvað er dregið eftir botninum við Ísland. Það er ekki skoðun mín. Það er svar stofnunarinnar.

Dekkjaskortur sem rannsóknahvati

Nú er grjóthopparinn að hverfa. Ekki vegna nýrra gagna um botnrask, heldur vegna þess að stríð og viðskiptaþvinganir stöðvuðu innflutning á notuðum dekkjum undan rússneskum námutrukkum.

Norsk tilraun með plaströr í stað grjóthoppara var gerð árið 2013. Hún þótti athyglisverð vegna möguleika á minna álagi á botn, en ekkert gerðist í tólf ár. Ekki af því að gögnin sögðu nei, heldur af því að áhuginn var lítill. Áhuginn kom þegar dekkin kláruðust.

Í staðinn eru meðal annars komnir ryðgaðir stálhálfmánar á stálsleðum, dregnir eftir botninum. Stofnunin sagði mjög líklegt að þetta ylli minna raski. Á hverju byggir það mat? Í sömu andrá segir hún að ekki sé hægt að meta rask án gagna um þyngd, snertiflöt og botngerð. Eini kosturinn sem tiltekinn er við stálið er að það veldur ekki plastmengun. Það er ekki umhverfismat. Það eru skipti á einni mengun fyrir aðra, og búnaðurinn fer undir vörpurnar strax, óskráður og óprófaður.

Í svarinu frá 2025 varaði stofnunin sjálf við því að nýi búnaðurinn gæti aukið veiði á smáfiski, af því að undirmál smýgur síður undir vörpuna þegar glufunum fækkar, og að þetta þyrfti að kanna. Fréttin frá því í vikunni nefnir það ekki einu orði. Hvar er sú rannsókn?

Hvað ég er að fara fram á

Ég er ekki að biðja um að botnvörpur verði bannaðar. Ég er að biðja um þrennt sem stofnunin hefur sjálf sagt að vanti.

Í fyrsta lagi að búnaður undir botnvörpu og gerð toghlera verði skráningarskyld í afladagbækur strax. Stofnunin kallar þetta sjálf tiltölulega einfalda viðbót. Það þarf ráðherra og reglugerð, ekki tólf ára rannsóknaverkefni.

Í öðru lagi að kortlagningu viðkvæmra botnvistkerfa verði lokið og hún tímasett. Í dag eru sautján svæði lokuð fyrir botnveiðum, tæplega tvö prósent fiskveiðilandhelginnar. Í Noregi var áætlað að þrjátíu til fimmtíu prósent kóralsvæða hefðu skemmst, og þar var brugðist við fyrir tveimur áratugum.

Í þriðja lagi að úttektin frá 2004 verði endurtekin. Hún byggir á gögnum til 2003. Síðan eru liðin tuttugu og þrjú ár og enginn hefur spurt hvað gerðist á þeim tíma.

Árið 1994 fékk Fiskistofa ábendingar um þrjú kóralsvæði fyrir suðausturlandi og lokaði þeim. Lokunin féll úr gildi 1997. Þegar næst var spurt, árið 2003, voru 98 ferkílómetrar við Öræfagrunn horfnir.

Það er hægt að vita þetta. Það var vitað. Spurningin er bara hvort einhver ætlar að segja frá því áður en næsta lokun fellur úr gildi.

Höfundur er strandveiðisjómaður.

Heimildir:

Sigmar Arnar Steingrímsson og Sólmundur Tr. Einarsson (2004). Kóralsvæði á Íslandsmiðum: Mat á ástandi og tillaga um aðgerðir til verndar þeim. Hafrannsóknastofnunin, Fjölrit nr. 110.

https://www.hafogvatn.is/static/research/files/fjolrit-110.pdf

Hafrannsóknastofnun, Kortlagning búsvæða.

https://www.hafogvatn.is/is/rannsoknir/kortlagning-busvaeda

Reglugerð nr. 188/2023 um verndarráðstafanir vegna viðkvæmra hafsvæða og botnvistkerfa.

https://island.is/reglugerdir/nr/0188-2023

Svör Hafrannsóknastofnunar við fyrirspurnum höfundar, mars 2025 (mál 2025-03-0150) og bréf dags. 2. júní 2025 (mál 2025-05-0262).