Kominn tími á sam­félags­sátt­mála um leik­skóla eins og á hinum Norður­löndunum

Leikskólinn er ómissandi stofnun. Ég held að um þetta hafi lengi ríkt nokkuð almenn samstaða á Íslandi.

Þess vegna er umhugsunarvert að tekjulíkanið sem Alþingi Íslendinga hefur markað sveitarfélögum geri ekki ráð fyrir rekstri leikskóla.

Og það sem meira er: Íslendingar eru eina Norðurlandaþjóðin sem ekki hefur lögfest réttinn til leikskólavistar.

Ungbarnafjölskyldur í öllum stærri sveitarfélögum bera hallann af þessu – ýmist með langri bið eftir plássi, ofurháum leikskólagjöldum eða skítareddingum sem bitna á foreldrum með ósveigjanlegan vinnutíma.

Allt eru þetta mismunandi birtingarmyndir sama kerfislæga vandans sem er sá að það sárvantar sameiginlega sýn, lagaumgjörð og samkomulag milli ríkis og sveitarfélaga um fjármögnun leikskólastigsins.

Í nýlegri skýrslu aðgerðahóps forsætisráðuneytisins um brúun umönnunarbilsins er þetta gat á mennta- og velferðarkerfinu okkar sýnt með myndrænum hætti:

Skýrsla starfshópsins sem Henný Hinz leiddi markar tímamót, en þar hafa fulltrúar verkalýðshreyfingar, kennara, sveitarfélaga og ráðuneyta komið sér saman um tillögur þess efnis að réttur barna til leikskólavistar verði lögfestur, ríki og sveitarfélög hefji viðræður um uppbyggingu, kostnaðarskiptingu og tekjustofna og ráðist verði í markvissa styrkingu leikskólastigsins og eflingu fagstétta á fyrsta skólastiginu. Ég hvet allt áhugafólk um bætta stöðu barna og barnafjölskyldna til að lesa skýrsluna, og ekki síst frambjóðendur til sveitarstjórna.

Markmiðin nást ekki í dag

Annars vegar er leikskólinn grundvallarhlekkur í menntakerfinu og sinnir uppeldi, menntun og velferð barna – sem kallar t.a.m. á góðan aðbúnað barna og starfsfólks og að hlutfall faglærðra leikskólakennara sé hátt.

Hins vegar er leikskólinn ómissandi fyrir heilbrigðan vinnumarkað; hann styður við atvinnuþáttöku foreldra og jafnar stöðu kynjanna – en til þess að svo megi verða þurfa börn að komast tiltölulega ung á leikskóla, helst ekki mikið seinna en eftir 12 mánaða aldur.

Leikskólar eru svo niðurgreiddir duglega af hinu opinbera alls staðar á Norðurlöndunum, enda taldir til grunnþjónustu sem eigi að standa til boða á viðráðanlegu verði.

Það er löngu orðið ljóst að tekjulíkanið sem Alþingi hefur markað sveitarfélögum dugar ekki til þess að ná þessum ofangreindu markmiðum öllum í senn: að leikskólar séu sterkar menntastofnanir, að starfsaðstæður séu eins og best verður á kosið, að börnum sé tryggð leikskólavist fljótlega eftir að fæðingarorlofi foreldra lýkur og að leikskólagjöldum sé haldið hóflegum.

Því fyrr sem stjórnmálamenn viðurkenna þetta, bæði þeir sem starfa á sveitarstjórnarstiginu og í landsmálunum, því betra.

Frændþjóðirnar geta þetta og við líka

Í Danmörku, Finnlandi, Noregi, Svíþjóð, Grænlandi og á Álandseyjum er réttur barna til leikskólagöngu tryggður með lögum og mælt fyrir um skyldu sveitarfélaga til að útvega leikskólavist eða aðra umönnun eftir að fæðingarorlofi lýkur. Það er svo sameiginlegt verkefni ríkis og sveitarfélaga að láta dæmið ganga upp.

Ef frændþjóðir okkar geta gert þetta þá getum við það líka. En það er fullreynt að sveitarfélögin basli við það hvert í sínu horni. Við þurfum samfélagssáttmála um að setja leikskólann á þann stall sem hann á skilið.

Skýrsla aðgerðahóps forsætisráðuneytisins og pólitískt frumkvæði Kristrúnar Frostadóttur formanns Samfylkingarinnar í þessum efnum er góð byrjun, og komandi sveitarstjórnarkosningar eru tilefni til að taka þetta samtal lengra. Stefna Samfylkingar er skýr en þeir stjórnmálaflokkar sem vilja að Ísland skeri sig áfram rækilega frá þeirri fjölskyldupólitík sem er rekin á Norðurlöndunum þurfa að útskýra fyrir kjósendum hvers vegna.

Höfundur er ráðherra í fæðingarorlofi.