Getum við raun­veru­lega skipu­lagt borgina?

Nýlega sótti ég fund með yfirskriftinni „Borgargæði“, þar sem arkitektar og stjórnmálafólk ræddu hvað það er sem gerir borgir betri til að lifa í. Þar kom margt áhugavert fram, en það sem stóð upp úr fyrir mig var erindi Eddu Ivarsdóttur, sem útskýrði á skýran og aðgengilegan hátt muninn á skipulags- og uppbyggingarferlum á Íslandi og í Svíþjóð. Hún sýndi vel hvers vegna það getur verið svo erfitt fyrir fjárfesta og verktaka að setja gæði í forgang, fremur en að hámarka fjölda – og hvaða kerfisbreytingar þyrfti til.

Á fundinum var mikið rætt um þéttingu byggðar og aðgengi að dagsljósi, sem ég fagnaði sérstaklega sem lýsingarhönnuður. En eitt grundvallaratriði í borgarskipulagi virtist vanta í umræðuna: þjónusta. Þar á ég við skóla, matvöruverslanir og aðrar nauðsynjar daglegs lífs – og ekki síst jafnvægið milli uppbyggingar íbúða annars vegar og uppbyggingar opinberrar þjónustu hins vegar.

Ég tel að þetta sé ein lykilástæða þess að Reykjavík hefur ekki enn orðið sú gangandi eða hjólandi borg sem margir vilja sjá. Grunnþjónusta er einfaldlega of oft of langt í burtu. Fyrir marga gerir það óraunhæft að skilja bílinn eftir, jafnvel þótt viljinn sé til staðar. Samgöngur snúast nefnilega ekki aðeins um leiðina á milli heimilis og vinnu, heldur allar hinar ferðirnar sem daglegt líf krefst.

Oft er veðrinu kennt um bílaumferðina. En ég fæddist í borg með einu besta veðurfari sem hægt er að hugsa sér — og samt er hún nánast ekki ganghæf. Ástæðurnar þar snúast ekki um veðrið, heldur um óskipulagt og afar útflatt borgarumhverfi, skort á innviðum fyrir gangandi vegfarendur og það sem er alvarlegast: margir upplifðu raunverulegt óöryggi vegna afbrota og forðuðust því að ganga um borgina, jafnvel í dagsbirtu.

Ég hef búið á Íslandi í nær tuttugu ár og þrátt fyrir það sem stundum ber á góma í fjölmiðlum tel ég þetta áfram eitt öruggasta land sem ég hef kynnst. Öryggi er því ekki meginástæðan fyrir því að fólk hikar við að ganga hér. Og eftir að hafa búið víða í Evrópu, þar sem veðurfar getur einnig verið krefjandi, efast ég um að veðrið sé aðalvandamál Reykjavíkur.

Við berum okkur iðulega saman við aðrar evrópskar borgir, en gleymum oft lykilatriði: þær eru ekki bara þéttari, heldur bjóða þær mun fjölbreyttari þjónustu í raunverulegri göngufjarlægð. Í slíkum borgum er sjálf gangan tilgangur — hún liggur um líflegar götur, verslanir og áfangastaði, ekki eingöngu framhjá lokaðri íbúðarbyggð.

Á sama tíma og rætt er um brýna þörf fyrir þúsundir nýrra íbúða í Reykjavík heyrist mun sjaldnar talað af sama krafti um nýja skóla eða stækkun þeirra sem fyrir eru. Á meðan sífellt dýrara húsnæði rís, eru mörg börn enn í kennslu í gámum. Smærri fyrirtæki eiga stöðugt erfiðara með að finna staðsetningar sem geta virkað án þess að treysta á aðgengi bíla.

Í aðdraganda kosninga virðist umræðan harðna og skiptast í tvær fylkingar: annars vegar þá sem vilja halda áfram þéttingu án verulegra breytinga á framkvæmd hennar, og hins vegar þá sem hafna þéttingu alfarið og horfa með nostalgíu til tímabils bílsins.

Ég myndi fagna því að stjórnmálafólk talaði af meiri festu ekki aðeins um þéttingu, heldur einnig um þjónustu: hvernig hún er skipulögð, fjármögnuð og samþætt nýrri uppbyggingu. Ég veit fullvel að það er auðvelt fyrir mig að skrifa þetta af skrifborðinu mínu, og ég geri mér grein fyrir því hversu flókið og kostnaðarsamt það er að byggja upp félagslega innviði — ekki síst þegar fjárhagslíkön byggja að hluta á þátttöku einkaaðila. En einmitt þar liggur gildi stjórnmálanna: að finna jafnvægið milli hugsjónar og efnahagslegrar raunhæfni.

Og ef það er einhver staður þar sem ég trúi enn að þetta sé mögulegt, þá er það hér. Það sem við þurfum að gera er að hætta að horfa undan og taka þátt í umræðunni af heilindum — ekki til að sanna hver hafi rétt fyrir sér, heldur til að hlusta hvert á annað, læra af ólíkum sjónarmiðum og saman móta þá framtíð sem er okkur öllum fyrir bestu.

Höfundur er arkitekt og lýsingarhönnuður.