Geta kosningar verið mátt­laus öryggis­ventill?

Lýðræði er eitt af mikilvægustu fyrirbærum nútímans - en það er langt því frá fullkomið.

Kosningar tryggja ekki sjálfkrafa að leiðtogar komi úr hópi hæfasta eða heiðarlegasta fólksins. Þær tryggja fyrst og fremst að vilji meirihlutans ráði - sem ef til vill er ekki mjög lýðræðislegt í sjálfu sér.

Sagan gefur okkur skýr dæmi um þetta. Bæði Adolf Hitler og Benito Mussolini komust til valda með stuðningi kjósenda innan lýðræðislegra kerfa. Þeir nýttu sér ótta, óánægju og sundrungu í samfélaginu til að ná fylgi - og þegar völdin voru komin í þeirra hendur varð lýðræðis einskis virði.

Viktor Orban var á góðri leið í þessa átt í Ungverjaland. Hann markvisst veikti lýðræðislegar stofnanir á valdatíma sínum. Hann sjálfur talaði opinberlega um að vilja byggja upp „ólýðræðislegt lýðræði“. Í stjórnartíð Orbans jukust pólitísk áhrif á störf dómstóla, frjálsir fjölmiðlar voru laskaðir, aukin þrýstingur á háskóla og félagasamtök og mikil samþjöppun valds í kringum ríkisstjórnina.

Evrópuþingið gekk svo langt árið 2022 að lýsa Ungverjalandi sem „kosningalegu einræði“ vegna þess hvernig lýðræðislegar varnir, sem oftast eru staðsettar í stofnunum eins og dómstólum, þingum, fjölmiðlum og skiptingu valdsins á milli stofnana, höfðu smám saman orðið veikari.

Af hverju er Ungverjaland áhugvert dæmi?

Það sem gerir Ungverjaland áhugavert sem dæmi er að veiking lýðræðisins gerðist ekki með valdaráni eða afnámi kosninga á einni nóttu. Kosningar héldu áfram að fara fram - en stofnanir sem eiga að takmarka vald framkvæmdavaldsins urðu smám saman veikari - máttlausari og valdhafar fóru sínu fram.

Hættan við aukið stjórnlyndi birtist ekki alltaf dramatískt eða skyndilega. Hún getur þróast hægt og stjórnlyndið tekið yfir frjálsan vilja almennings. Orðræða valdhafa fer að snúast um “aðsteðjandi hættur, harðari lög og reglu, það vill einhver taka landið okkar, við erum yfirburða - aðrir öfunda okkur, við þurfum strangari lög, við þurfum að banna hitt og þetta - loka landinu!”

Þessi lexía á svo sannarlega við í dag - þegar stjórnmál verða sífellt meira að einhverskonar menningarstríði þar sem rekinn er óttaáróður og „við gegn hinum“ hugsun, þá skapast jarðvegur fyrir öfl sem vilja einfalda flókin mál og styrkja vald sitt á kostnað frelsis og lýðræðislegrar ákvarðanatöku.

Sagan, gamla góða verkjaraklukkan, minnir okkur á að lýðræði krefst meira en bara kosninga. Það krefst gagnrýninnar hugsunar, upplýstrar umræðu og virkrar þátttöku borgaranna. Án þess getur lýðræðið orðið að innantómu formi - þar sem fólk kýs, en missir samt smám saman áhrifin.

Spurningin sem við þurfum stöðugt að spyrja okkur er ekki bara hvern við kjósum, heldur hvers konar stjórnmál við viljum styðja.

Höfundur er stjórnmálafræðingur