Full­veldi, upp­lýst um­ræða og á­byrg á­kvörðun

Komandi þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald viðræðna við Evrópusambandið er eitt stærsta pólitíska álitaefni sem Alþingi hefur tekist á við um langt skeið. Atkvæðagreiðslan snýst ekki aðeins um stjórnmál eða aukið alþjóðasamstarf heldur um framtíðarsýn þjóðarinnar, fullveldi Íslands og hvernig við viljum að ákvarðanir um landið okkar séu teknar til framtíðar.

Við í Framsókn teljum eðlilegt að þjóðin hafi lokaorðið í jafn afdrifaríku máli. En lýðræði felst ekki eingöngu í því að ganga til kosninga og greiða atkvæði. Forsenda góðrar niðurstöðu er að almenningur hafi aðgang að skýrum upplýsingum og raunverulegt tækifæri til að mynda sér upplýsta skoðun.

Þar tel ég ríkisstjórnina hafa brugðist nú þegar. Umræðan hefur of oft verið einfölduð niður í slagorð um lægri vexti, ódýrara húsnæði og betri lífskjör. Auðvitað vill þjóðin slíkt. En ákvörðun um mögulega aðild að Evrópusambandinu verður ekki tekin á grundvelli loforða eða einfaldra fullyrðinga. Hún krefst vandaðrar greiningar þar sem kostir og gallar eru lagðir heiðarlega fram með hagsmuni Íslands að leiðarljósi.

Eftir hverju er að slægjast?

Lykilspurningin er þessi: Hvaða vandamál á aðild að Evrópusambandinu að leysa sem við getum ekki leyst sjálf? Og er hugsanlegt að við greiðum á endanum dýryverði fyrir slíka aðild?

Við í Framsókn teljum að hagsmunum Íslands sé betur borgið utan Evrópusambandsins og innan EES-samningsins. Þar skipta bæði efnahagsleg og stjórnskipuleg sjónarmið máli, en ekki síður forræði þjóðarinnar yfir eigin auðlindum.

Ísland byggir afkomu sína að stórum hluta á auðlindum eins og víðáttumiklum fiskimiðunum, grænni orkun og náttúrunni sjálfri. Sjávarútvegur og orkufrekur iðnaður standa undir stórum hluta útflutningstekna þjóðarinnar. Ákvarðanir um nýtingu þessara auðlinda eiga áfram að vera teknar hér heima.

Reynslan annarra ríkja

Það er athyglisvert að ekkert nágrannaríki Íslands í Norður-Atlantshafi hefur talið sér hag í því að ganga í Evrópusambandið. Norðurlönd utan Finnlands hafa einnig ákveðið að standa utan evrusamstarfsins.

Ef evran væri sjálfkrafa lausn á efnahagsvanda, ef hún tryggði sjálfkrafa lægri vexti, stöðugleika og betri lífskjör, vaknar sú spurning hvers vegna Danir og Svíar hafa ekki tekið hana upp. Hvers vegna hefur Noregur kosið að standa utan Evrópusambandsins? Og hvers vegna hafa ríki á borð við Pólland og Tékkland, sem hafa náð miklum efnahagslegum árangri, valið að standa utan evrusvæðisins?

Norðurlöndin hafa almennt staðið sterk efnahagslega á síðustu árum hvað varðar hagvöxt, kaupmátt og lífskjör. Ísland reis einnig hraðar upp eftir fjármálahrunið en mörg evruríki. Það sýnir að sjálfstæð efnahagsstjórn skiptir sköpum.

Á sama tíma verðum við að ræða þá staðreynd að Evrópusambandið í dag er ekki það sama og fyrir tveimur eða þremur áratugum. Miðstýring hefur aukist og vald færst frá þjóðríkjum til Brussel. Ísland yrði lítið ríki innan stórs kerfis þar sem stærstu ríkin hafa mest áhrif.

Lýðræði krefst skýrleika

Áður en þjóðin er beðin um að taka afstöðu þurfa samningsmarkmið Íslands að liggja skýrt fyrir. Þjóðin á rétt á að vita hvaða hagsmuni er verið að verja og hvar mörkin liggja. Það er einfaldlega ekki nægilega vandað stjórnarfar að biðja þjóðina um að samþykkja aðildarviðræður án þess að fyrir liggi hvaða hagsmuni íslensk stjórnvöld hyggjast verja, hvaða rauðu línur séu til staðar og hvaða atriði séu ófrávíkjanleg fyrir Ísland. Þetta á sérstaklega við um sjávarútveg, orkumál, landbúnað, auðlindaforræði og stjórnskipulegt sjálfstæði þjóðarinnar.

Í jafn afdrifaríku máli verðum við einnig að ræða lýðræðislegt lögmæti niðurstöðunnar. Eðlilegt er að velta fyrir sér lágmarksþátttöku í boðaðri atkvæðagreiðslu og hvernig tryggja megi að rödd landsbyggðar vegi ekki minna en höfuðborgarsvæðisins.

Í þessu samhengi er gagnlegt að horfa til Sviss. Þar er í ákveðnum málum stuðst við svokallaðan tvöfaldan meirihluta þar sem bæði þarf stuðning meirihluta þjóðarinnar og meirihluta kantóna - kjördæma. Hugmyndin er einföld: að fjölmennustu svæðin hafi ekki ein og sér lokaorðið í málum sem snerta allt ríkið.

Þjóðin á lokaorðið

Ríkisstjórnin segist treysta þjóðinni til að taka ákvörðun. Á sama tíma hefur forsætisráðherra sagt að hún muni ekki leggja „lélegan samning“ fyrir þjóðina. Þá vaknar eðlilega spurningin: Hver á að meta hvort samningur sé ásættanlegur, ríkisstjórnin eða þjóðin sjálf?

Ef þjóðin á að hafa lokaorðið hlýtur hún einnig að eiga rétt á að sjá niðurstöðuna og meta hana sjálf á eigin forsendum óháð áliti forsætisráðherra.

Við í Framsókn styðjum áfram náið samband Íslands við Evrópu á sem flestum sviðum. En við trúum líka á fullveldi Íslands, forræði þjóðarinnar yfir eigin auðlindum og að framtíð landsins verði best byggð á eigin forsendum.

Við eigum áfram að byggja á þeim styrkleikum sem hafa gert Ísland að einu farsælasta samfélagi heims en gera það á eigin forsendum, með ákvörðunarvaldið áfram hér heima og hagsmuni íslensku þjóðarinnar í forgrunni.

Höfundur er þingmaður Framsóknarflokksins.