Fólkið sem þurrkaði út heil­brigðis­eftir­litið

Frá og með síðastliðnum föstudegi er ekkert í íslenskri löggjöf sem heitir heilbrigðiseftirlit og mun breytingin taka gildi 1. janúar 2027 [1]. Heilbrigðisnefndir sveitarfélaganna verða lagðar niður og sveitarfélögin neyðast til að segja upp öllum 70 heilbrigðisfulltrúum landsins og þannig tapa sínum helstu sérfræðingum í heilbrigðiseftirliti. Ríkið tekur til sín tekjuskapandi hluta heilbrigðiseftirlitsins en skilur önnur flóknari verkefni eftir hjá sveitarfélögunum, án þess þó að þeim hafi verið fundinn staður eða farvegur innan stjórnsýslu sveitarfélaganna.

Starfsheitið heilbrigðisfulltrúi verður lagt niður og með því falla úr gildi samræmdar kröfur um menntun, þjálfun og skyldur þeirra sem sinna starfinu. Ríkisvæddu verkefnin skiptast á milli Umhverfis- og orkustofnunar, Stofnunar atvinnuveganna og Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnunar en engin kvöð verður um að þessar ríkisstofnanir samræmi þjálfun eða verklag sín á milli. Hvert og eitt sveitarfélag landsins mun svo þurfa að finna upp hjólið varðandi sín verkefni en þá án aðstoðar heilbrigðisfulltrúanna sem ríkið neyddi þau til að segja upp.

Hver ber ábyrgð?

Þessar breytingar munu hafa neikvæð áhrif á heilsu almennings og það kemur ekki á óvart að flestir spyrji hvort það hefði ekki verið betra að efla heilbrigðiseftirlitið í stað þess að leggja það niður. Þetta hafa heilbrigðisfulltrúar ítrekað bent á en því miður talað fyrir daufum eyrum. Ég vil því nýta þessi tímamót til að upplýsa almenning um hvaða aðilar bera ábyrgð á þessum gjörningi, svo fólk viti a.m.k. hvert það geti beint spurningum sínum um brotthvarf heilbrigðiseftirlitsins.

Umhverfisráðuneytið

Fremstir í flokki eru fáeinir starfsmenn umhverfisráðuneytisins, sem hafa sumir hverjir unnið lengi að því að veikja heilbrigðiseftirlitið með uppátækjum eins og misheppnuðu skráningarskyldunni sem var lögfest árið 2017 [2]. Þau bera ábyrgð á síendurtekinni skýrslugerð ráðuneytisins um fyrirkomulag heilbrigðiseftirlits sem aldrei virðist ætla að leiða til faglegrar niðurstöðu [3, 4, 5, 6] og þeir sem hafa lesið skýrslurnar með gagnrýnum augum geta séð að ráðuneytið er einfaldlega að þröngva í gegn fyrirfram ákveðinni niðurstöðu sem er reist á sandi. Það kom því í raun ekki á óvart þegar ráðuneytið sendi heilbrigðiseftirlitinu fyrirspurn þann 29. september 2025 til að spyrja hver verkefni heilbrigðiseftirlitsins væru, tæpum mánuði eftir að ráðherra hafði tekið ákvörðun um nýtt fyrirkomulag eftirlitsins.

Atvinnuvegaráðuneytið

Heilbrigðiseftirlit felur m.a. í sér matvælaeftirlit og því hefur umhverfisráðuneytið óhjákvæmilega þurft að vinna málið í samstarfi við atvinnuvegaráðuneyti sem fer með málefni matvælaöryggis. Úr því samstarfi hefur sprottið ein stærsta lygin í þessu máli, sem felst í því að gefa í skyn að leggja þurfi niður heilbrigðiseftirlit sveitarfélaganna vegna athugasemda eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) við framkvæmd matvælaeftirlits á Íslandi.

Hið rétta í því máli er að ESA hefur vissulega gert athugasemdir við afmarkaða þætti matvælaeftirlits, sem að miklu leyti snúa að hlutverki Matvælastofnunar, en það tengist ekki því að heilbrigðiseftirlit sé starfrækt á sveitarstjórnarstiginu. Þetta hefur ESA meira að segja áréttað sérstaklega í bréfi til íslenska ríkisins [7] og ég vænti þess að atvinnuvegaráðuneytið sé full meðvitað um þá staðreynd.

Ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur

Það var með tveggja klukkustunda fyrirvara sem Jóhann Páll og Hanna Katrín boðuðu til Teams-fundar með starfsmönnum heilbrigðiseftirlitsins þann 2. september 2025. Ekki var í boði að taka til máls eða spyrja spurninga, heldur voru þau einungis að tilkynna um ákvörðun sína um að leggja niður heilbrigðiseftirlitið. Klukkustund síðar héldu þau fjölmiðlafund með íslenska fánann í bakgrunni og þar sögðu þau m.a. að það væri komið nóg af samtali og því ætluðu þau einfaldlega að keyra þetta mál í gegn.

Þetta hlýtur að vera einhverskonar Íslandsmet í sýndarsamráði og það kemur sjálfsagt ekki neinum á óvart að síðan þá hafi heilbrigðiseftirlitið verið í algeru uppnámi. Glöggir lesendur taka líka eftir því að þetta var tæpum mánuði áður en umhverfisráðuneytið byrjaði að afla sér upplýsinga um hver verkefni heilbrigðiseftirlitsins væru, svo ég get ekki annað sagt en að ég hafi ansi farsakennda upplifun af þessum tveimur stjórnmálamönnum.

Samtök atvinnulífsins

Umhverfisráðuneytið hefur lagt áherslu á að þessar breytingar séu gerðar fyrir atvinnulífið og því kemur ekki á óvart að ákveðin samtök innan atvinnulífsins hafi lýst yfir stuðningi við málið, þ.e. Samtök verslunar og þjónustu, Samtök ferðaþjónustunnar og Samtök iðnaðarins, en aðstoðarmaður ráðherra er einmitt fyrrverandi starfsmaður þessara þriggja samtaka. Þetta er þó ekki endilega almennt sjónarmið innan atvinnulífsins, því sumir hafa réttilega varað við auknu flækjustigi og kostnaði [8] og áhugasamir geta fundið allar umsagnir um málið á vef Alþingis [9].

Umhverfis- og orkustofnun og Matvælastofnun

Ef við snúum okkur svo að vandamálinu sem lagabreytingunni er ætlað að lagfæra, þá snýr það að skorti á samræmingu og stuðningi við heilbrigðiseftirlitið. Þetta er og hefur verið hlutverk Umhverfis- og orkustofnunar og Matvælastofnunar, sem upprunalega voru ein og sama stofnunin: Heilbrigðiseftirlit ríkisins, sem fékk síðar heitið Hollustuvernd ríkisins áður en nafnið Umhverfisstofnun var tekið upp. Þessi saga skiptir máli, því við getum borið saman hvernig ríkið sinnti samræmingarhlutverkinu þá og í dag.

Í þá tíð voru starfsmenn (í fleirtölu) hjá ríkinu sem sinntu samræmingu og stuðningi við heilbrigðiseftirlit sveitarfélaganna. Þetta breyttist hins vegar eftir að umhverfisráðuneytið tók við yfirstjórn málaflokksins frá heilbrigðisráðuneytinu og það er óhætt að segja að samræming ríkisins sé nú í mýflugumynd. Enginn starfsmaður hefur þetta hlutverk hjá Matvælastofnun og hjá Umhverfisstofnun hefur samræming alls heilbrigðiseftirlits á landinu verið í höndum einnar manneskju samhliða öðrum verkefnum.

Heilbrigðisfulltrúar eru óneitanlega langþreyttir á þessari vanrækslu en þrátt fyrir það hefur stéttin haldið heilbrigðiseftirlitinu á lofti og auðvitað hafa starfsmenn Umhverfisstofnunar og Matvælastofnunar líka gert sitt besta. Rót vandans er hins vegar langvarandi samdráttur í þeim mannafla og fjármagni sem hefur verið varið í samræminguna. Það verður því fróðlegt að sjá hvort og hvernig samræmingunni verður sinnt næstu árin.

Umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis

Kannski er erfitt fyrir þingnefndir að sjá í gegnum rangfærslur ráðuneytisstarfsmanna eða kannski setur ríkisstjórnin of mikla pressu á þingflokkana sína. Það er erfitt að segja og ég tek fram að samtöl við Umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis hafa verið góð og uppbyggileg. Vandinn er hins vegar sá að þótt sumar breytingar hafi átt sér stað á lokametrum þingmeðferðarinnar, þá virðist alvarleiki málsins ekki hafa náð í gegn nema að takmörkuðu leyti.

Alþingi

Frumvarpið var samþykkt með 38 atkvæðum af 63, eða 60% atkvæða. Þrír kusu á móti, 14 greiddu ekki atkvæði og átta voru fjarverandi en nánari upplýsingar um niðurstöðu atkvæðagreiðslunnar má sjá á vef Alþingis [10]. Alþingismenn okkar hafa þannig tekið úr sambandi 125 ára sögu heilbrigðiseftirlits á Íslandi, sem er sorlegt því heilbrigðiseftirlitið hefur átt lykilþátt í því að skapa þau miklu lífsgæði og verðmæti sem við njótum á Íslandi eins og t.d. öruggt drykkjarvatn [12] og hreinar sundlaugar [13]. Enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur.

Hvað tekur við?

Tvær ríkisstofnanir og 62 sveitarfélög bera núna ábyrgð á því að skipuleggja sinn hluta af því sem áður var kallað heilbrigðiseftirlit, hvert í sínu horni. Forstjóri Umhverfis- og orkustofnunar er byrjaður að skipuleggja sín verkefni og Atvinnuvegaráðherra er að leita sér að nýjum forstjóra fyrir Stofnun atvinnuveganna. Sveitarfélögin eru kannski að skipuleggja sinn þátt – kannski ekki.

Auðvitað vonar maður samt að þetta gangi vel, því það er mikið í húfi, en ég hef a.m.k. ekki enn fengið að sjá hvernig þessi nálgun ætti að vera vænleg til árangurs. Myndi það t.d. leysa vandamál menntakerfisins að afleggja starfsheiti kennara? Myndi heilbrigðisþjónusta ganga betur ef nafni Heilsugæslunnar yrði breytt í eitthvað allt annað? Mun fólk sem fær matareitrun vita að það eigi að hafa samband við „Stofnun atvinnuveganna“ sem er með símatíma kl. 10-12 og 13-14?

Þetta eru bara fáeinar af fjölmörgum spurningum sem vakna og það er augljóslega mjög mikið sem enn á eftir að huga að. Það er því eins gott að spýta í lófana, því nýja kerfið mun taka við eftir 192 daga og almenningur á ekki að þurfa að taka á sig þjónusturof af nokkru tagi. Vonandi er eitthvað gott „plan“ til staðar, því væntingar íslendinga til heilbrigðiseftirlitsins eru miklar og þær eiga að vera það.

Höfundur er heilbrigðisfulltrúi til 31. desember 2026.

[1] Frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna einföldunar regluverks og aukinnar skilvirkni eftirlits með hollustuháttum og mengunarvörnum (einföldun eftirlits). https://www.althingi.is/thingstorf/thingmalalistar-eftir-thingum/ferill/157/582/?ltg=157&mnr=582

[2] Einföldun stjórnsýslu sem snerist upp í andhverfu sína. 18. júní 2025. https://www.visir.is/g/20252740434d/ein-foldun-stjorn-syslu-sem-snerist-upp-i-and-hverfu-sina

[3] Skýrsla stýrihóps um fyrirkomulag eftirlits með hollustuháttum, mengunarvörnum og matvælum (2026). https://www.stjornarradid.is/library/01--Frettatengt---myndir-og-skrar/ATRN/Fylgiskjol-med-frettum/URN_EftirlitHollustuhatta_V12.pdf

[4] Skýrsla starfshóps um fyrirkomulag eftirlits með hollustuháttum og mengunarvörnum og matvælaeftirliti (2023). https://www.stjornarradid.is/gogn/rit-og-skyrslur/stakt-rit/2023/10/17/Skyrsla-starfshops-um-fyrirkomulag-eftirlits-med-hollustuhattum-og-mengunarvornum-og-matvaelaeftirliti/

[5] Greining á opinberu eftirliti - KPMG (2020). https://www.stjornarradid.is/library/01--Frettatengt---myndir-og-skrar/ANR/MatvAelasjodur/Greining%20%C3%A1%20opinberu%20eftirliti_mai2020_final.pdf

[6] Skilabréf starfshóps um útfærslur á framkvæmd við leyfisveitingar og eftirlit samkvæmt lögum nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir (2015). https://www.skeidgnup.is/static/files/16.-mal-starfshopur_7_1998_-_skilabref.pdf

[7] Bréf ESA til íslenska ríkisins, dags. 10. júlí 2024. Á bls. 28 í 2. ml 2. mgr. er sérstaklega tekið fram að það sé ekki nauðsynlegt að leggja niður heilbrigðiseftirlit sveitarfélaganna til að bregðast við athugasemdum ESA. https://www.eftasurv.int/cms/sites/default/files/documents/gopro/College%20Decision%20110%2024%20COL%20-%20Letter%20of%20formal%20notice%20-%20Iceland%20-%20Failure%20to%20fulfil%20its%20obligations%20to%20establish%20a.pdf

[8] Umsögn Veitna um frumvarpið, dags. 16. apríl 2026. https://www.althingi.is/altext/erindi/157/157-2457.pdf

[9] Allar umsagnir um frumvarpið má sjá hér: https://www.althingi.is/thingstorf/thingmalin/erindi/157/582/?ltg=157&mnr=582

[10] Niðurstaða atkvæðagreiðslu um frumvarpið, 19. júní 2026. https://www.althingi.is/thingstorf/thingmalin/atkvaedagreidsla/?nnafnak=69911

[11] Saga heilbrigðiseftirlits á Íslandi: reglur um heilnæmt umhverfi í 120 ár. Október 2023. https://drive.google.com/file/d/1Yn0_qDYS3S-Uj_IIfBv9x5DKs3LzFjdc/view

[12] Viljum við ekki öruggt drykkjarvatn? 6. mars 2026. https://www.visir.is/g/20262852330d/viljum-vid-ekki-oruggt-vatn-

[13] Á bak við tært vatn sundlauganna, ósýnilegt hlutverk heilbrigðiseftirlits. 15. janúar 2026. https://www.visir.is/g/20262828759d/a-bak-vid-taert-vatn-sund-lauganna-osyni-legt-hlut-verk-heil-brigdis-eftir-lits