Að semja við sjálfan sig

„Fullveldi er ekki tilfinning“ var fyrirsögn pistils sem framkvæmdastjóri Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi skrifaði í Viðskiptablaðið í vikunni. Svo það sé sagt, þá er það fagnaðarefni að ritað sé um fullveldishugtakið og þýðingu þess. Það verður þó að viðurkennast að nokkru var ábótavant í greininni. Þá er einnig komið inn á það í pistlinum að með hugsanlegri ESB aðild myndi íslenska ríkið framselja rétt sinn til semja um skiptingu deilistofna á alþjóðlegum hafsvæðum. Rétt er að hafa um það nokkur orð.

Fullveldi sem lagalegt hugtak

Það er hverju orði sannara sem segir í pistlinum, að inntak lagalega hugtaksins fullveldi er að „ríki fari með æðsta vald um eigin lög og komi fram sem sjálfstæður aðili gagnvart öðrum ríkjum“. Það sem þarna er sleppt að nefna skiptir þó líka verulegu máli. Óaðskiljanlegur hluti fullveldisins er réttur ríkja til þess að geta skuldbundið sig gagnvart öðrum ríkjum með samningi, eða öðrum sambærilegum hætti. Þegar ríki skuldbinda sig gagnvart öðrum ríkjum eru þau því ekki að framselja fullveldi sitt, þau eru að beita því.

Bjarni Már Magnússon, doktor í Hafrétti, fjallaði um þetta í umsögn sinni í um þingsályktunartillögu um væntanlega þjóðaratkvæðagreiðslu. Þar nefndi hann að fullveldi er í þessum skilningi eðlislíkt lögræðishugtakinu. Einstaklingur sem ræður sig til að vinna tiltekið verk afsalar sér ekki lögræði sínu á meðan hann innir það af hendi. Hann er að beita lögræði sínu til að gera samning sér sjálfum til hagsbóta.

Líkingin sem Bjarni grípur til er vel þekkt og hafa aðrir gripið til hennar, þ.m.t. Einar Arnórsson sem var, ásamt Bjarna Jónssyni frá Vogi, fulltrúi Íslands við gerð sambandslaganna við Danmörku. Eins og þekkt er tryggði sú framganga fullveldi Íslands árið 1918. Í riti sínu Þjóðréttarsamband Íslands við Danmörku frá árinu 1923 útskýrir Einar að: „[t]ak­mörkun á athafna­frelsi ríkis sviftir það ekki alment full­veldi fremur en tak­mörkun á athafna­frelsi manns sviftir hann lög­ræði.“

Sambærileg hugsun birtist á öðrum stað í riti hans, og þá um íslensk hafsvæði. Þar fjallaði hann um 8. gr. sam­bands­lag­anna sem kvað á um að Dan­mörk hefði á hendi „gæzlu fisk­veiða í íslenskri land­helgi undir dönskum fána, þar til Ísland kynni að ákveða að taka hana í sínar hend­ur, að öllu eða nokkru leyti, á sinn kostn­að.“ Þar segir Einar:

„Nú er landið er full­valda ríki, þá leiðir af því, að það hefir rík­is­for­ræði yfir land­helg­inni, því að samn­ingur við Dan­mörk um gæzlu fiski­veiða í íslenzkri land­helgi er ekki fremur afsal þess for­ræðis á henni, en það væri afsal for­ræðis á jörð, að eig­andi hennar fæli öðrum að reka skepnur úr túni jarð­ar­inn­ar.“

Um forsvar í samningum um deilistofna

Í nefndaráliti meirihluta utanríkismálanefndar Alþingis er mikilvægi sjávarútvegs ítrekað. Þar segir í kaflanum um samningsmarkmið um nýtingu deilistofna:

„Meiri hlutinn ítrekar að afar mikilvægt er að tryggja hagsmuni Íslands þegar kemur að nýtingu deilistofna. Leitað verði leiða til að tryggja beina aðkomu að samningaferli um deilistofna. Tryggja þarf að sú hlutdeild sem þegar hefur verið samið um haldist, auk þess sem nauðsynlegt er að þrýsta á um að samningum verði lokið um aðra stofna enda hlýtur það að vera sjálfstætt markmið óháð mögulegum aðildarviðræðum til að vernda viðkomandi stofna.“

Alþingi hefur því nú þegar farið yfir þau sjónarmið sem framkvæmdastjóri SFS velti upp í pistli sínum. Vilji löggjafans er fyllilega í þeim anda sem þar er lýst. Alltént er ljóst að forsvar Íslendinga verður áfram til staðar, spurningin er hvernig því verður háttað, hvort það verði óbreytt, eða þá í samstarfi við önnur ríki Evrópu. Um þetta á eftir að semja og svo yrði niðurstaðan borin undir þjóðina.

Staðreyndir eða tilfinningar

Fyrir liggur að þjóðinn mun, í lok sumars, taka ákvörðun um hvort samningaviðræður um hugsanlega aðild að Evrópusambandinu verði teknar upp að nýju.

Það liggja fyrir hver samningsmarkmið Íslands yrðu í viðræðum er varða sjávarútvegsmál. Það liggur einnig fyrir að framkvæmdastjóri Evrópusambandsins, sjávarútvegsstjóri þess og stækkunarstjóri, hafa öll sagt skýrt að þau viti hvaða málefni séu Íslandi mikilvægust og að tekið verði sérstakt tillit til þeirra. Þetta eru staðreyndir. Þegar einhver gefur sér útkomu samnings fyrir fram, er það ekki staðreynd, heldur ágiskun.

Það er sömuleiðis staðreynd að samningur um samstarf við önnur ríki er ekki framsal fullveldis. Slíkur samningur kann að skuldbinda ríki þannig að það geti ekki beitt sér á hvaða hátt sem er, en það er engu að síður áfram fullvalda. Þegar Ísland undirritaði Mannréttindasáttmála Evrópu, skuldbatt ríkið sig gagnvart öðrum ríkjum til að stunda ekki pyntingar hér á landi. Fáum dettur í hug að íslenska ríkið hafi með þeim hætti skert fullveldi sitt.

Það er heldur ekki sérlega upplýsandi í umræðu um samninga við önnur ríki, að gera eingöngu grein fyrir því hverjar skuldbindingarnar væru, sér í lagi ef eingöngu er vísað til skuldbindinga sem ósamið er um. Aðild Íslands að margs konar alþjóðastarfi er grundvöllur þess að sjávarútvegurinn skilar þeim miklu verðmætum sem hann gerir. Sem dæmi er grundvöllur 200 mílna efnahagslögsögunnar Hafréttarsamningur Sameinuðu þjóðanna, en í honum felast hvoru tveggja skuldbindingar og réttindi. Ef við töluðum eingöngu um skuldbindingar þess sáttmála en aldrei ábatann, væri það vart samtal sem mark væri á takandi.

Fyrsta skrefið er að hætta að semja við okkur sjálf og hefja aðildarviðræður. Að þeim loknum getur hafist samtal um hvort að ábati aðildar að ESB sé slíkur að skuldbindingar séu réttlætanlegar.

Höfundur er lögfræðingur og framkvæmdastjóri þingflokks Viðreisnar