Sjö al­gengar rang­hug­myndir um hvali og hval­veiðar

Í dag eru aðeins þrjú ríki í heiminum sem stunda enn atvinnuhvalveiðar. Ísland er eitt þeirra.

Á síðustu tveimur áratugum hafa vísindin gjörbreytt skilningi okkar á vistkerfi hafsins og hlutverki hvala í hafinu. Samt byggist umræðan hér á landi enn of oft á hugmyndum sem eiga litla stoð í nýjustu þekkingu. Hér eru sjö algengar rangfærslur um hvali og hvalveiðar.

Rangfærsla 1. Hvalir éta fiskinn okkar

Vísindin segja annað. Rannsóknir á magainnihaldi langreyða við Ísland hafa sýnt að fæða þeirra samanstendur nær eingöngu af ljósátu en ekki þeim nytjafiskum sem íslenskur sjávarútvegur byggir afkomu sína á. Alþjóðlegar rannsóknir sýna sömuleiðis að skörun milli fæðu hvala og fiskveiða sé almennt lítil. Sveiflur í fiskistofnum ráðast mun frekar af ofveiði, loftslagsbreytingum og breytingum í vistkerfum hafsins.

Rangfærsla 2. Ef við hættum að veiða hvali fjölgar þeim stjórnlaust

Náttúran virkar ekki þannig. Stærð villtra dýrastofna ræðst af burðargetu vistkerfisins, framboði fæðu, æxlun, náttúrulegri dánartíðni og samspili við aðrar tegundir. Þegar stofnar nálgast það sem vistkerfið getur borið hægir á fjölguninni.

Saga hvalastofna sýnir þetta vel. Eftir að umfangsmiklum iðnaðarhvalveiðum var hætt hafa margir stofnar vaxið, en vöxturinn hefur ekki verið ótakmarkaður. Sumir stofnar hafa náð jafnvægi, aðrir vaxa hægt og sumir eiga enn erfitt uppdráttar vegna annarra áhrifa, svo sem loftslagsbreytinga, mengunar, skipaumferðar og hávaða í höfunum.

Rangfærsla 3. Hvalveiðar eru efnahagslega mikilvægar fyrir Ísland

Gögnin styðja það ekki. Hvalveiðar hafa haft takmarkað efnahagslegt vægi og rekstur greinarinnar hefur verið erfiður um árabil. Hvalafurðir hafa á undanförnum árum numið innan við 1% af útflutningsverðmæti íslenskra sjávarafurða. Á sama tíma hefur hvalaskoðun orðið ein vinsælasta náttúruupplifun landsins og skilar íslensku samfélagi milljörðum króna í tekjur árlega. Lifandi hvalur getur skapað verðmæti aftur og aftur í áratugi en veiddur hvalur aðeins einu sinni.

Rangfærsla 4. Hvalastofnarnir eru svo stórir að þeir þola veiðar

Nútíma náttúruvernd byggist ekki eingöngu á veiðiþoli. Hún tekur einnig mið af vistfræðilegu hlutverki tegundarinnar, dýravelferð, erfðafræðilegum fjölbreytileika og langtímaáhrifum á vistkerfi. Það er rétt að sumir hvalastofnar hafa náð sér vel eftir að iðnaðarhvalveiðum var hætt og eru í dag metnir stórir. En það eitt ræður ekki úrslitum og réttlætir ekki sjálfkrafa veiðar.

Hvalir eru hægvaxta dýr sem eignast fá afkvæmi og standa nú frammi fyrir nýjum áskorunum líkt og nefndar voru hér að ofan þ.e. mengun, skipaumferð og hávaða í höfunum.

Rangfærsla. 5. Andstaða við hvalveiðar er bara hjá fámennum hópi hvalavina

Raunin er allt önnur. Gagnrýni á hvalveiðar kemur úr mörgum áttum og byggist á ólíkum sjónarmiðum.

Dýralæknar og fagráð um velferð dýra hafa gagnrýnt veiðiaðferðirnar og komist að þeirri niðurstöðu að ekki sé hægt að tryggja skjótan og sársaukalausan dauða stórhvela við þær aðstæður sem veiðarnar fara fram við.

Hagfræðingar og fulltrúar ferðaþjónustunnar hafa bent á að lifandi hvalir skapi sjálfbærari verðmæti með hvalaskoðun og að hvalveiðar geti skaðað ímynd Íslands sem áfangastaðar. Lögfræðingar hafa jafnframt bent á að áframhaldandi iðnaðarhvalveiðar geti verið í andstöðu við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands samkvæmt hafrétti og samningum um vernd líffræðilegrar fjölbreytni.

Rangfærsla 6. Hvalir skipta litlu máli fyrir vistkerfið í hafinu

Þvert á móti. Stórhveli binda mikið magn kolefnis yfir ævina og þegar þau deyja sekkur hluti þess niður á hafsbotn. Auk þess örva hvalir vöxt svifþörunga sem binda gríðarlegt magn koltvísýrings og framleiða stóran hluta súrefnis jarðar. Á síðustu árum hafa rannsóknir í auknum mæli bent til þess að stórhveli gegni mikilvægu hlutverki í hringrás næringarefna, framleiðni hafsins og jafnvel kolefnishringrás jarðar.

Í ljósi þessara rannsókna hefur Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn bent á að vernd stórhvela geti haft umtalsvert efnahagslegt gildi vegna þeirrar vistkerfisþjónustu sem þeir veita.

Rangfærsla 7. Hvalveiðar eru mannúðlegar

Opinber gögn draga það í efa. Í eftirliti Matvælastofnunar með langreyðaveiðum árið 2022 drápust aðeins 59% hvala samstundis eftir fyrsta skot. Sumir þurftu fleiri skot og í einstaka tilvikum dróst dauðastríð þeirra á langinn. Fagráð um velferð dýra hefur komist að þeirri niðurstöðu að ekki sé hægt að tryggja skjótan og sársaukalausan dauða stórhvela. Rannsóknir sýna að hvalir hafa flókið taugakerfi og eru taldir geta fundið fyrir sársauka líkt og önnur spendýr. Þessi niðurstaða hefur verið ein helsta forsenda þeirrar gagnrýni sem fram hefur komið á núverandi veiðiaðferðir.

Að lokum

Þessar sjö ranghugmyndir eiga eitt sameiginlegt. Þær byggja á skilningi á hvalnum sem vísindin hafa að stórum hluta breytt.

Saga vísindanna sýnir að skilningur okkar á náttúrunni breytist. Fyrir fáeinum áratugum voru hvalir fyrst og fremst taldir neytendur auðlinda og keppinautar mannsins. Í dag benda sífellt fleiri rannsóknir til þess að þeir gegni lykilhlutverki í heilbrigði hafsins. Umræðan um hvalveiðar ætti því að endurspegla þá þekkingu sem við búum yfir í dag.

Höfundur er í loftslagshópnum París 1,5.