Krónu­hag­kerfið og kostnaður heimilanna

Það er rétt sem sagt er að landsframleiðsla á mann er há á Íslandi. En VLF segir ekkert um tekjur, velferð, dreifingu auðs eða kaupmátt. Staðreyndin er:

Kaupmáttur heimilanna

Samkvæmt Hagstofunni voru miðgildi heildartekna einstaklinga tæpar 8,3 milljónir króna á ári 2024, en meðaltalið tæpar 10 milljónir Þessi munur — 17% — sýnir að tekjudreifingin er skekkt: háar tekjur fárra draga meðaltalið upp. Að viðbættum fjármagnstekjum skekkist þetta enn frekar. Meirihluti landsmanna er undir meðaltekjum, sem er eðlilegt í hverri tekjudreifingu, en bilið er víðara en í flestum Norðurlandanna.

Verðlag

Ísland er meðal allra dýrustu landa heims samkvæmt OECD og Eurostat. Verðlag á Íslandi er 70–80% yfir meðaltali ESB. Heimildir frá OECD og Eurostat styðja þá mynd að íslensk heimili standi frammi fyrir mjög háum grunnútgjöldum í samanburði við önnur lönd þegar helstu þættir eru settir saman: húsnæðiskostnaður, vextir, samgöngur, matvara og afborganir af lánum.

Auðlindahagkerfi í breytingu

Ísland er auðlindahagkerfi sem er þó í örum breytingum. Hugverkaiðnaður hefur vaxið hratt og skilar nú tekjum sem nálgast sjávarútveginn. Mikil tækifæri liggja í framtíðinni utan hefðbundinna atvinnuvega — en til þess þarf samkeppnishæft fjármagn og stöðugt efnahagsumhverfi.

Hagsveiflur og gengissveiflur

Þegar talað er um hagsveiflur á Íslandi tengjast þær oft gengissveiflum krónunnar. Sterk króna hefur mikil áhrif á útflutningsatvinnuvegi sem hafa tekjur í erlendri mynt en greiða laun og kostnað í krónum. Á aðalfundi Brims bauð stjórnin hluthöfum að fá arðgreiðslur í evrum í stað króna — skýrt merki um vantraust á gjaldmiðlinum.

Gengisfellingar — stórar eða smáar — eru til þess að hjálpa útflutningsatvinnuvegum. En það er almenningur sem greiðir fyrir í hærra verði á vörum og þjónustu. Ef verð hækkar um 5% og sú hækkun skilar sér yfir alla neyslu heimilanna, jafngildir það um 250 milljörðum króna í auknum útgjöldum (5% af heildarneyslu sem er um 5 billjónir ISK).

Afleiðingarnar eru:

• Verðbólga eykst
• Höfuðstóll verðtryggðra lána hækkar
• Kaupmáttur skerðist

Þetta er í raun fjármagnsflutningur frá heimilunum yfir til útflutningsfyrirtækja.

Hringrásin með verðtryggðri krónu:

Vöruverð hækkar → Vísitala neysluverðs hækkar → Verðbólga eykst → Verðtryggð lán hækka → Launahækkanir (sem ýta undir frekari verðhækkanir).

Ferðaþjónustan

Ferðaþjónustan er ein mikilvægasta atvinnugrein Íslands. Reglulega kemur fram í könnunum og viðtölum við erlenda ferðamenn að hátt verðlag dragi úr líkum á endurkomu. Ef fram heldur sem horfir er líklegt að ferðamönnum fækki til lengri tíma litið. Aukin samkeppni og lægra verðlag myndi styrkja þennan iðnað — erfitt er að sjá hvernig það gerist með óstöðugri krónu.

Tollabandalagið

Tollabandalag ESB gæti haft áhrif á landbúnað, en staðreyndin er sú að landbúnaðurinn myndi fá verulega styrki frá ESB (CAP-sjóðurinn). Samningsstyrkur ESB er langt umfram okkar — 450 milljóna manna markaður á móti 380.000 — og hvert einasta aðildarríki ESB hefur formlegt neitunarvald í viðkvæmustu málaflokkunum (einstaklingsvald/veto).

Samkeppnishamlandi fjármagnskostnaður

Krónan er verulega samkeppnishamlandi. Íslensk fyrirtæki bera mun hærri fjármagnskostnað þegar þau taka íslensk lán fyrir fjárfestingum eða nýsköpun. Vextir á fyrirtækjalánum eru yfir 10% á Íslandi en 3–6% í ESB. Þetta gerir erfitt að keppa við fyrirtæki — hvort sem þau eru erlend eða íslensk — sem hafa aðgang að ódýrara fjármagni.

Reynsla annarra landa

Langflest lönd sem gengið hafa í ESB hafa upplifað mikla uppsveiflu. Atvinnuleysi hefur minnkað í þeim löndum sem hafa tekið upp evru:

Króatía náði sögulegu lágmarki í atvinnuleysi (4,5%) í september 2025 — tveimur árum eftir evru-upptöku. Búlgaría er nú þegar komin niður í 2,9%.

Hvað evran þýðir

Upptaka evru myndi fela í sér:

• Stöðugri gjaldmiðil
• Afnám gengisáhættu
• Afnám verðtryggingar (ekkert evruland verðtryggir húsnæðislán)
• Minni verðbólgu (2,8% á evrusvæðinu vs. 5,2% á Íslandi)
• Lægri vexti (3,6% húsnæðisvextir vs. 8,6%)
• Aukinn hagvöxt og samkeppni

Fjárhagslegur ávinningur samfélagsins — í gegnum lægri vexti, minni forðasjóð, lægri skiptikostnað og afnám verðtryggingar — gæti numið tugum til hundruðum milljarða króna á ári, þó nákvæm tala fari eftir forsendum.

Framtíðin

Evrópusambandið og evran er til framtíðar. Við erum ekki að kjósa um síldarárin. Við erum að kjósa um hvort framtíðin eigi að byggja á hugverki, tækni og alþjóðlegri samkeppni — eða áframhaldandi hringrás krónuhagkerfisins.

Höfundur er fyrrverandi framkvæmdastjóri.