Tvær þjóðir í sama landi?

Nýafstaðin þjóðaratkvæðagreiðsla staðfesti nokkuð mun stærra en hver afstaða þjóðarinnar sé til ESB. Hún afhjúpaði efnahagslega og samfélagslega gjá sem hefur smám saman myndast milli höfuðborgarinnar og annarra landshluta. Niðurstaða kosninganna eftir kjördæmum leiddi þetta bersýnilega í ljós.

Annars vegar er auðlinda- og útflutningshagkerfi víða um land sem skapar stærstan hluta gjaldeyristekna þjóðarinnar (Nei), og hins vegar er stjórnsýslu-, sérfræði- og þjónustuhagkerfið sem þjappast hefur saman á suðvesturhorninu (Já).

Eitt land en tvö ólík hagkerfi

Sjávarútvegur, fiskeldi, orkufrekur iðnaður og stór hluti náttúrutengdrar ferðaþjónustu byggjast á auðlindum og samfélögum hringinn í kringum landið sem skapa um 60% útflutningsverðmæta. Á þessum svæðum býr um þriðjungur þjóðarinnar.

Fyrir sjávarbyggðir eru fiskveiðistjórnun og yfirráð yfir auðlindum ekki fræðilegar vangaveltur um einstakar málsgreinar heldur dauðans alvara um afkomu og lifibrauð. Fyrir landbúnaðarsvæði Íslands (Eyjafjörður, Suðurland) er evrópsk landbúnaðarstefna ekki fjarlægt mál frá Brussel, heldur nokkuð sem snertir atvinnu og framtíð samfélagsins beint.

Lambið og fiskurinn verður ekki til í frystinum í Bónus frekar en að hagvöxtur sé búinn til í Fjármálaráðuneytinu.

Á höfuðborgarsvæðinu er meiri áhersla á sérfræðivæðingu, menntun, alþjóðleg sérfræðistörf, fjármál, fjárfestingar og fleiri tækifæri fyrir fólks og þekkingarflutning.

Afleiðingin er að um 70% ríkisstarfa eru á höfuðborgarsvæðinu, þar sem um 64% landsmanna búa. Þar eru ráðuneytin, stærstur hluti miðlægrar stjórnsýslu, háskóla, fjármálaþjónustu, höfuðstöðva fyrirtækja og sérfræðistarfa.

Það væri einfalt að álykta að Reykjavík sé „alþjóðleg“ en landsbyggðin í torfkofa, svo nýleg samlíking sé notuð. Svo er þó ekki. Mörg alþjóðlegustu fyrirtæki Íslands starfa einmitt utan höfuðborgarinnar í sjávarútvegi, fiskeldi, orku, iðnaði og ferðaþjónustu.

Munurinn á þessum tveimur hagkerfum gæti fremur falist í því hvernig fólk tengist alþjóðahagkerfinu og hvaða áhættu það ber af breytingum í umhverfinu (sbr ESB aðild).

Ríkið sjálft hefur áhrif

Samþjöppun opinberra stofnana og fjárfestinga á höfuðborgarsvæðinu hefur átt sér stað á undanförnum áratugum í einhvers konar þverpólitísku andvaraleysi. Ég ætla engum að stíma með galopin augu í átt að núverandi ósjálfbæru stöðu, en einhverra hluta vegna hefur þessari þróun verið leyft að gerast. Er það þverpólitískt getuleysi fremur en andvaraleysi? Vantar pólitískan pung til að horfa yfir hólinn?

Það gefur augaleið, að ef um 70% ríkisstarfa eru á höfuðborgarsvæðinu hefur það áhrif á vinnumarkaðinn. Opinber störf skapa eftirspurn eftir menntuðu fólki, styðja við þjónustufyrirtæki og gera vinnumarkaðinn fjölbreyttari, sem aftur hefur mikil og staðbundin áhrif á húsnæðismarkað og afkomu fólks á svæðinu. Til verður landfræðilega einangruð hagvaxtarbóla sem hefur m.a. leitt til til þess að borgin hefur verið að rifna á saumunum undanfarna áratugi.

Sérfræðingur getur frekar flutt á stað þar sem hann veit að fleiri en einn atvinnurekandi þarfnast þekkingar hans. Sama gildir um maka hans. Störf kalla á fólk. Fólk kallar á þjónustu. Stærri vinnumarkaður kallar á fyrirtæki. Fyrirtæki skapa fleiri störf.

Þannig myndast sjálfbært hringrásarhagkerfi á afmörkuðu svæði.

Þetta er ein helsta skýringin á styrk Reykjavíkur.

Verkefni okkar til framtíðar á að vera að skapa fleiri slíkar hringrásir víðar um land og samþætta þær svo á raunhæfan og þjóðhagslega hagkvæman hátt.

Aðgengi og innviðir eru lykilatriði

Efling millilandaflugs víðar um land er hluti af því verkefni. Nánast allt millilandaflug Íslands hefur um áratugaskeið verið byggt upp í Keflavík. Það hefur reynst þjóðinni verðmætt en jafnframt veitt suðvesturhorninu mikið forskot umfram aðra landsfluta. Þetta mætti með góðum rökum kalla ríkisrekna samkeppnisbjögun, sem ýkt hefur þá miklu samþjöppun sem orðið hefur.

Á 21. öldinni er aðgengi að millilandaflugi eins mikilvægt og raflýsing í sveitum á 19. öld og þjóðvegakerfið á 20. öldinni. Í sífellt smærri heimi verður aðgengi að millilandaflugi ein mikilvægasta breytan í því hvernig fyrirtæki geti sótt fram og hvar fólk vill velja sér búsetu.

Íbúi höfuðborgarsvæðisins getur ekið til Keflavíkur og flogið þaðan beint til fjölmargra borga meðan íbúar landsbyggðarinnar þurfa að bæta við innanlandsflugi, löngum akstri, gistingu eða ferðadegi, með tilheyrandi vinnutapi. Aðgengi hefur efnahagslegt virði og ræður búsetuskilyrðum í mörgum tilvikum.

Sama gildir síðan um erlenda ferðamenn sem fæstir fara lengra en 150 km frá innkomuflugvelli og fara því síður á Vestfirði, Norður- eða Austurland, meðan ofbeit ferðamanna á Suðvestur -og Suðurlandi er staðreynd.

Þetta hefur síðan þýtt að skilyrði fyrir uppbyggingu ferðaþjónustu eru mun lakari þeim mun lengra frá Keflavík sem farið er. Þannig erum við sem þjóð eingöngu að nýta lítinn hluta þeirra möguleika sem við gætum verið að selja erlendum ferðamönnum, væri tekið á þessu með markvissum hætti.

Ekki Reykjavík gegn landsbyggðinni

Það er auðvelt að japla á gamalli tuggu um að Reykjavík hafi fengið of mikið og landsbyggðin of lítið. Þetta er hins vegar alls ekki svo.

Reykjavík er ein mikilvægasta efnahagsstoð þjóðarinnar. Öflug höfuðborg með háskólum, menningu, fjármálakerfi, sérfræðingum og alþjóðlegum tengslum styrkir allt Ísland. En einn sterkur kjarni nægir ekki til að halda landinu í byggð og hagnýta alla möguleika þess.

Nýlega var kynnt ný borgarstefna á Íslandi, sem miðar að því að byggja upp Akureyri sem svæðisborg og styrkja höfuðborgarhlutverk (og skyldur) Reykjavíkur. Í Eyjafirði eru þegar um 25 þúsund íbúar, háskóli, sjúkrahús, alþjóðaflugvöllur, fjölbreytt atvinnulíf og þjónusta fyrir atvinnusóknarsvæði sem telur um 35 þúsund manns.

Hvað gæti gerst ef við byggðum Akureyri markvisst upp sem annan þjóðarkjarna Íslands?

Ekki sem keppinaut Reykjavíkur, heldur sem nægilega stórt atvinnu-, mennta- og þjónustusvæði til að þar geti þrifist fjölbreyttur vinnumarkaður sérfræðinga og alþjóðlegra fyrirtækja. Síðasta markvissa byggðaaðgerð fyrir Akureyri var stofnun Háskólans á Akureyri. Síðan þá hefur ekkert gerst í þessa veru. Þar var hugsað stórt og til framtíðar, en samt með fæturna á jörðinni. Í kjölfarið hefur byggst upp öflugt háskólasamfélag sem sinnir nú mikilvægum þáttum í menntunarþörf þjóðarinnar og styður við aðra uppbyggingu, sbr Sjúkrahúsið á Akureyri og sjávarútvegsfyrirtæki um land allt.

Á sama hátt ætti að styrkja aðra svæðiskjarna út frá styrkleikum hvers svæðis.

Þrjú þúsund störf til 2036

Um 29 þúsund stöðugildi eru hjá ríkinu og um 70% þeirra á höfuðborgarsvæðinu.

Hvað ef við settum okkur það markmið að 3.000 ríkisstöðugildi yrðu utan höfuðborgarsvæðisins árið 2036? Með þeirri tölu væri verið að jafna hlutfallslega tölu starfa á vegum hins opinbera eftir svæðum á næstu 10 árum.

Ekki með því að fjölga ríkisstörfum og ekki með því að flytja fólk nauðugt (sbr Fiskistofa, sem flestir eru sammála um að hafi verið seinheppnuð útfærsla á góðri hugsun).

Þetta næst fram með náttúrulegri starfsmannaveltu, stafrænum starfsstöðvum og þeirri einföldu reglu að ekki sé sjálfgefið að opinberar ráðningar séu í Reykjavík.

Ríkið greiðir þessi laun hvort sem er svo ekki er verið að bæta í.

Spurningin er hvar störfin verða staðsett og hvaða jákvæðu ruðningsáhrif þau kalla fram.

Hvað mælir til dæmis mót flutningi ráðuneyta, ríkisstofnana eða annarra þjóðfélagsinnviða víðar um landið? Okkur væri hollt að horfa til reynslu Norðmanna af þessu og hvernig þeir hafa unnið markvisst í því að byggja upp sína stofnanainnviði með byggðafestu í huga.

Stækkum Ísland

Þjóðaratkvæðagreiðslan er vísbending um að upplifun Íslendinga af eigin samfélagi sé farin að verða óþægilega ólík eftir búsetu. Þjóðarspegillinn er líka orðinn ansi bjagaður, þegar aðeins er horft til eins svæðis í fréttaöflun og síðan hent inn blandi af krúttfréttum úr sauðburði og leikskólastarfi utan að landi til uppfyllingar.

Við ættum að rannsaka þetta frekar og ekki reyna að útskýra það með fordómum í hvora áttina sem er. Lausnin er ekki að veikja Reykjavík eða beita miðstýringu eða efnahagshvötum sem ekki fást staðist venjuleg hagfræðilögmál.

Lausnin er að fjölga stöðum þar sem hægt er að hlúa að atvinnutækifærum sem eru sambærileg við það sem best gerist og tryggja að fjárfesting í innviðum og skipulagi verði ekki samkeppnishamlandi og dragbítur á einstaka landshluta.

Byggðastefna er ekki spurning um tilfærslu fjármuna. Byggðastefna er hagvaxtarstefna sem á og verður að byggja á eðlilegum efnahagshvötum.

Í landi tæplega 400 þúsund manna höfum við ekki efni á að nýta ekki stóran hluta landsins, mannauðsins eða innviðanna. Það er eins og að eiga stórt landsvæði og kjósa að yrkja einungis lítinn hluta þess.

Við þurfum ekki að rífast um hvernig skipta skuli kökunni.

Við þurfum að baka stærri köku.

Höfundur er viðskiptafræðingur, flugmaður og fyrrverandi alls konar.