Hvern á verk­fallið að bíta?

Að óbreyttu hefst ótímabundið verkfall flugvirkja hjá Icelandair aðfaranótt miðvikudagsins 23. september.

Enn einu sinni stöndum við því frammi fyrir kunnuglegri stöðu. Afmarkaður hópur starfsmanna í lykilstöðu getur með lögmætri vinnustöðvun haft áhrif sem ná langt út fyrir fyrirtækið og samningsaðilana sjálfa. Áhrifanna er raunar þegar farið að gæta. Föstudaginn 18. september höfðu rúmlega þúsund farþegar þegar fært flug sitt vegna yfirvofandi verkfalls.

Ég ætla ekki að taka afstöðu til þess hvor deiluaðilinn hefur meira til síns máls. Mig langar frekar að spyrja stærri spurningar:

Er skynsamlegt að við höfum skipulagt vinnumarkaðinn þannig að tjón þriðja aðila geti orðið eitt helsta þrýstingsaflið í kjaradeilu?

Höfrungahlaupið

Þórir Garðarsson skrifaði athyglisverða grein á Vísi 22. september undir fyrirsögninni „Er ekki kominn tími til að endurskoða íslenska kjarasamningamódelið?“ Þar lýsir hann vel höfrungahlaupinu sem getur einkennt íslenskan vinnumarkað. Einn hópur semur um ákveðna hækkun. Sá næsti telur sig eiga rétt á meira vegna menntunar, ábyrgðar eða þess að hafa setið eftir. Niðurstaða þess samnings verður síðan viðmið fyrir þann næsta. Þegar hringurinn hefur farið nógu langt líta þeir sem sömdu fyrst svo á að þeir hafi setið eftir. Þetta er ekki nýtt vandamál. SALEK var meðal annars tilraun til að bregðast við því með aukinni samhæfingu kjarasamninga.

Þórir bendir réttilega á að minni launahækkun getur skilað meiri raunverulegri kjarabót ef verðbólga og vextir haldast lægri. Kjarabætur ráðast þegar upp er staðið ekki af prósentunni sem skrifuð er á blað við undirritun kjarasamnings heldur því hvað stendur eftir í vasa launamannsins.

Ég er sammála þessari sjúkdómsgreiningu, en mig langar að bæta öðru við. Við þurfum ekki aðeins að ræða hvernig við gerum kjarasamninga heldur líka hvað gerist þegar okkur tekst ekki að gera þá.

Hálfrar aldar gömul spurning

Árið 1974 skrifaði Jón Sigurðsson, síðar seðlabankastjóri og ráðherra, athyglisverða grein um verkfallsvopnið.

Hann benti á að verkfallsvopnið hefði átt fullan rétt á sér þegar launafólk barðist fyrir þeim réttindum sem okkur þykja sjálfsögð í dag. Þá hefði í raun verið barist fyrir mannréttindum. En Jón spurði jafnframt hvort ekki þyrfti, við breyttar aðstæður, að endurmeta beitingu verkfalls sem neyðarúrræði. Hvort þeir hagsmunir sem verið væri að sækja væru raunverulega meiri, þegar á heildina væri litið, en þeir sem fórnað væri með verkfallinu. Hann skrifaði þetta fyrir 52 árum.

Spurningin er enn á borðinu.

Raunar tók löggjafinn undir mjög svipað sjónarmið þegar vinnulöggjöfinni var breytt árið 1996. Í greinargerð með frumvarpinu var sérstaklega bent á að vinnustöðvun hefði víðtækar afleiðingar, ekki aðeins fyrir samningsaðila og félagsmenn þeirra heldur einnig einstaklinga og fyrirtæki sem hefðu enga möguleika á að hafa áhrif á viðkomandi kjaradeilu. Þar sagði beinlínis að vinnustöðvun ætti ekki að beita fyrr en fullreynt væri að ekki gengi saman með samningsaðilum.

Þetta eru skynsamleg orð, en hefur okkur tekist að byggja upp kerfi sem endurspeglar þau?

Fleiri verkfæri annars staðar á Norðurlöndum

Það er freistandi að tala um „norræna módelið“ eins og það sé eitt tiltekið fyrirkomulag. Svo er þó ekki.

Í samanburðarskýrslu Fafo um vinnudeilur og sáttamiðlun á Norðurlöndum er bent á verulegan mun á kerfum landanna. Sameiginlegt er þó að launamyndun er víða samhæfðari en hér og útflutnings- og samkeppnisgreinar gegna mikilvægu hlutverki við að marka það svigrúm sem aðrir hópar semja innan.

Í Svíþjóð byggist þetta meðal annars á Industriavtalet frá 1997 og sterku hlutverki Medlingsinstitutet. Samkeppnisgreinarnar setja þar svokallað „märke“ fyrir launaþróunina. Sænska kerfið hefur almennt einkennst af tiltölulega fáum verkfallsátökum.

Í Danmörku eru sérstakar leiðir notaðar til að samhæfa niðurstöður kjarasamninga og tengja saman atkvæðagreiðslur um samninga. Í Finnlandi og Svíþjóð er jafnframt hægt að beita fleiri og mýkri tegundum vinnudeiluaðgerða, svo sem yfirvinnubanni og afmörkuðum eða tímabundnum aðgerðum.

Og eitt er sérstaklega athyglisvert. Sáttastofnanir í Danmörku, Finnlandi og Svíþjóð hafa heimildir, með mismunandi skilyrðum, til að fresta upphafi vinnustöðvunar tímabundið meðan reynt er að ná samningum. Við höfum ekki sambærilega almenna heimild hér.

Gylfi Dalmann Aðalsteinsson, prófessor í vinnumarkaðsfræðum, hefur áður bent á þetta og talið rétt að ríkissáttasemjari hér á landi fengi sambærilegt úrræði. Hann hefur einnig velt upp þeirri hugmynd að deilum sem væru endanlega komnar í hnút mætti í ákveðnum tilvikum vísa til gerðardóms.

Hann rifjaði nýlega upp nokkurra ára gamalt viðtal um þessi mál og sagði það hafa elst nokkuð vel.

Kannski hefur það elst fullvel?

Þarf verkfall að stöðva vinnu?

Fyrir nokkrum árum rakst ég á hugmynd sem mér hefur síðan þótt undarlega lítið rædd hér á landi. Svokölluð sýndarverkföll, sem á ensku hafa meðal annars verið nefnd virtual strikes og non-stoppage strikes. Hugmyndin er einföld, þótt útfærslan geti verið með ýmsum hætti.

Starfsmenn leggja ekki niður vinnu og þjónustan við almenning heldur áfram. Þeir afsala sér hins vegar launum meðan á aðgerðinni stendur og vinnuveitandinn afsalar sér tekjum eða hagnaði sem starfsemin skapar á sama tíma. Fjármunirnir geta til dæmis runnið í sérstakan sjóð eða til góðgerðarmála. Deiluaðilarnir finna þannig báðir fyrir deilunni án þess að kostnaðinum sé velt yfir á flugfarþegann í Leifsstöð, hótelið á landsbyggðinni eða fyrirtækið sem bíður eftir mikilvægri vörusendingu.

Þetta er ekki eingöngu hugmynd á blaði. Árið 1999 var sýndarverkfall reynt hjá ítalska flugfélaginu Meridiana. Flugmenn og flugliðar héldu áfram störfum en afsöluðu sér launum. Flugfélagið skuldbatt sig á móti til þess að láta fjárhæð sem svaraði til tekna af starfseminni renna til mannúðarmála.

Eurofound, rannsóknarstofnun Evrópusambandsins á sviði vinnu- og lífskjara, fjallaði sérstaklega um tilraunina. Hún vakti jákvæða athygli en jafnframt ýmsar tæknilegar og lagalegar spurningar sem torvelduðu frekari notkun.

Hagfræðingarnir Antonio Nicita og Matteo Rizzolli gengu síðar skrefi lengra og rannsökuðu hagfræðileg áhrif sýndarverkfalla. Í hagfræðilegu líkani sínu komast þeir að þeirri niðurstöðu að vel útfært sýndarverkfall geti skilað meiri samfélagslegri velferð en hefðbundið verkfall, einkum vegna þess að neikvæð áhrif á þriðja aðila minnka. Það jafngildir þó ekki sönnun þess að slíkt úrræði myndi í reynd skila sömu niðurstöðu við allar aðstæður.

Verkfall sem enginn finnur fyrir?

Sterkustu mótrökin blasa auðvitað við. Tilgangur verkfalls er að bíta. Ef flugvélarnar fljúga áfram, framleiðslan heldur áfram og þjónustan við almenning helst óbreytt, hver er þá þrýstingurinn á vinnuveitandann til að semja? Það er réttmæt spurning. Og kannski einmitt ástæðan fyrir því að sýndarverkföll hafa ekki orðið algeng.

Þetta leiðir hins vegar að annarri spurningu sem við spyrjum of sjaldan: Hvers vegna þarf þrýstingurinn að koma frá fólki sem á enga aðild að deilunni?

Ef launamaðurinn afsalar sér launum finnur hann fyrir deilunni. Ef vinnuveitandinn þarf á sama tíma að afsala sér tekjum eða leggja umtalsverða fjárhæð í sérstakan sjóð finnur hann líka fyrir henni. Báðir hafa þá beina fjárhagslega hvata til að semja.

Hvers vegna þarf ferðamaðurinn sem keypti ferð til Íslands fyrir hálfu ári að verða þátttakandi í kjaradeilunni? Og ef svarið er að án tjóns hans bíti verkfallið ekki nógu fast, höfum við þá ekki einmitt skilgreint vandann?

Ekki afnema verkfallsréttinn

Þetta er ekki tillaga um að afnema verkfallsréttinn. Sterkur verkfallsréttur er mikilvægur þáttur í því valdajafnvægi sem þarf að ríkja milli launafólks og atvinnurekenda. En af því leiðir ekki að útfærsla verkfallsréttarins eigi að vera óbreytt um aldur og ævi. Kannski ættum við að bæta fleiri verkfærum í verkfærakistuna.

Sýndarverkfall gæti verið eitt slíkt verkfæri, auknar heimildir ríkissáttasemjara til að fresta vinnustöðvun tímabundið gætu verið annað og samningsbundinn gerðardómur hið þriðja. Lögþvingaður gerðardómur vekur hins vegar mun stærri spurningar um verkfallsrétt og félagafrelsi.

Og þá má spyrja erfiðari spurningar:

Ætti í einhverjum tilvikum að þurfa að reyna vægara úrræði, svo sem sýndarverkfall, áður en gripið er til ótímabundinnar vinnustöðvunar sem fyrirsjáanlega veldur gríðarlegu tjóni fyrir þriðja aðila? Ég fullyrði ekki að svarið sé já.

Slíkt þarf að skoða vandlega með hliðsjón af verkfallsrétti, félagafrelsi og alþjóðlegum skuldbindingum Íslands. Slík krafa gæti falið í sér raunverulega takmörkun verkfallsréttar og þyrfti því að vera skýr í lögum, byggjast á málefnalegum sjónarmiðum og standast kröfur um meðalhóf.

Einnig þyrfti að leysa ýmis praktísk álitaefni, svo sem hvernig fjárhagslegt framlag vinnuveitanda yrði ákvarðað, hvert fjármunirnir ættu að renna og hversu lengi sýndarverkfall gæti staðið, auk þess sem tryggja þyrfti að fyrirkomulagið veikti ekki samningsstöðu launafólks um of.

En það að spurningarnar séu erfiðar eru engin rök fyrir því að láta hjá líða að spyrja þeirra.

Þrjú þrep í stað eins?

Kannski mætti hugsa sér annað ferli þegar kjaradeila er komin í hnút: fyrst samningaviðræður og öfluga sáttamiðlun, síðan tímabundnar og vægari vinnudeiluaðgerðir - þar á meðal mögulega sýndarverkfall - þar sem kostnaðurinn lendir fyrst og fremst á deiluaðilunum sjálfum, og loks hefðbundið verkfall þegar önnur úrræði hafa verið fullreynd.

Þetta er ekki fullmótuð tillaga heldur hugsanleg umgjörð fyrir umræðu. Útfærslan myndi ráða úrslitum um hvort slíkt kerfi væri raunhæft og samrýmdist verkfallsréttinum.

Þetta væri ekki afnám verkfallsréttarins. Þvert á móti mætti líta svo á að með því yrði verkfall aftur það sem það á samkvæmt eðli sínu að vera:

Neyðarúrræði

Við höfum rætt þessi mál áratugum saman. Jón Sigurðsson spurði grundvallarspurningarinnar árið 1974. Löggjafinn lýsti tjóni þriðja aðila sérstaklega árið 1996. Gylfi Dalmann Aðalsteinsson hefur bent á þörfina fyrir fleiri úrræðisáttasemjara og Þórir Garðarsson hefur nú vakið athygli á höfrungahlaupinu og skorti á samhæfingu kjarasamninga.

Kannski er kominn tími til að ræða ekki aðeins hvaða prósenta eigi að standa í næsta kjarasamningi heldur hvaða leikreglur eigi að gilda þegar samningar nást ekki.

Verkfallsrétturinn er mikilvægur hluti af valdajafnvægi vinnumarkaðarins. En það leiðir ekki af mikilvægi hans að besta leiðin til að verja hann sé að láta þá sem enga aðild eiga að deilunni bera stærstan hluta kostnaðarins.

Spurningin er því ekki hvort verkfall eigi að bíta.

Spurningin er hvern það á að bíta.

Höfundur er lögmaður.