Rautt kjöt: Goð­sagnir og van­þekking

Einkenni tímanna sem við lifum á er þreytandi skrúðganga fólks án nauðsynlegrar sérþekkingar sem þykist hæft til að tjá sig um flókin málefni krefjandi ára rannsókna og djúprar hugsunar. Opinberar persónur stíga iðulega fram með álit á sviðum sem eru langt utan sérsviðs þeirra. Til dæmis hefur Katrín Jakobsdóttir, stjórnmálamaður sem hefur líklega aldrei séð, hvað þá leyst, deildajöfnu í lífi sínu, tekið sér fyrir hendur að tjá sig um loftslagsvísindi. Á sviði næringarfræðinnar er ástandið jafnvel enn verra. Þar tróðast fram her svikahrappa, sem leika sérfræðinga, á vettvangi eins og X, Facebook og YouTube og reyna að selja gervivísindi og snákafitulyf með ótrúlegu sjálfstrausti.

Þessir svikarar flagga titlum eins og „Dr.“ eða „PhD“ til að heilla þá sem ekkert illt gruna, eins og slíkur titill einn dugi til að veita vísindalegt vald. En án traustra gagna eru slíkar tilraunir lítils virði. Vísindin lúta ekki titlum; þau meta aðeins sannleiksgildi gagna. Að vitna í handahófskenndar greinar eða sérvalin gögn sem styðja fyrirfram ákveðnar niðurstöður er bæði gegnsætt og óheiðarlegt.

Því miður er fólk auðvelt að blekkja, sérstaklega ef það hefur ekki þjálfun í gagnrýninni og nákvæmri hugsun sem vísindin krefjast. Staðfestingarskekkja—tilhneigingin til að trúa því sem samræmist eigin skoðunum—er gríðarlega sterk. Þegar þessi skekkja tengist lífsstílsvenjum eða persónulegum vana, eiga vísindaleg gögn oft litla möguleika.

Tökum Covid-bóluefnið sem dæmi: Margir nálgast það með heilbrigðri tortryggni og spyrja réttmætra spurninga, einkum vegna hraðans í þróun þess. En sömu einstaklingar sýna oft óskiljanlegan skort á gagnrýnni hugsun gagnvart skýrum vísbendingum um skaðsemi áfengisneyslu eða mataræðis sem byggir á mikilli neyslu á rauðu kjöti. Íslendingar, með langa hefð fyrir báðu, eru sérstaklega berskjaldaðir fyrir slíkri huglægrar blindu. Það er lífsnauðsynlegt að gæta sín á svona gloppum í hugsun, því eins og Richard Feynman sagði: „Fyrsta reglan er að þú mátt ekki blekkja sjálfan þig—og þú ert sá auðveldasti til að blekkja.“

Greinin í Vísir í dag (27. janúar), sem ber titilinn Erum við að borða nóg af rauðu kjöti?, er sláandi dæmi um þetta fyrirbæri. Hún er full af villandi fullyrðingum, hálfsannleika og hreinum ósannindum. Hún lesst eins og háðsgrein—maður gæti vonað að hún væri það!—en afleiðingar hennar eru ekkert hlægilegar. Slíkur gervivísindalegur áróður getur haft alvarlegar afleiðingar fyrir heilsu einstaklinga og almannaheilbrigði, sérstaklega þegar hann þjónar augljóslega hagsmunum kjötiðnaðarins.

Ég hef enga löngun til að svara hverri einustu fullyrðingu greinarinnar, en ég mun beina sjónum að einni sérstakri rangfærslu: þeirri fullyrðingu að mannslíkaminn sé „hannaður“ til að borða kjöt.

Mannslíkaminn: Þr ó un, ekki „h ö nnun “

Fullyrðingin að mannslíkaminn sé líffræðilega „hannaður“ til að borða kjöt afhjúpar grundvallarmisskilning á þróun mannsins, lífeðlisfræði og næringarfræði. Lítum nánar á tilteknar fullyrðingar höfundanna.

Fullyr ð ing 1: S ý rustig magans

Höfundarnir halda því fram að sýrustig magans (pH 1,5–3) sé sambærilegt við það sem finnst hjá rándýrum og sanni þar með að menn séu ætlaðir til að borða kjöt. Þessi rökstuðningur einblínir á eitt atriði úr samhengi og lítur fram hjá breiðari myndinni. Já, mannsmagi er súr, en súrleiki þjónar mörgum öðrum tilgangi en að melta kjöt: hann brýtur niður fjölbreyttan mat, hjálpar til við frásog nauðsynlegra næringarefna og drepur sýkla.

Í raun er sýrustig magans hjá mönnum sambærilegt við það sem finnst hjá alætum eins og simpönsum, sem reiða sig að stórum hluta á plöntufæði. Líklegra er að þessi súrleiki hafi þróast til að auka fæðuþol og verja gegn sjúkdómsvaldandi sýklum í mat en vegna stórfelldrar kjötneyslu. Samanburður við skyldubundin rándýr er því bæði einfaldur og villandi.

Fullyr ðing 2: Meltingarkerfi og þr ó un heilans

Höfundarnir halda því fram að þegar heilinn okkar stækkaði hafi meltingarkerfið einfaldast og hæfileikinn til að gerja plöntufæðu minnkað. Þótt það sé rétt að aukin orkuþörf vaxandi heilans hafi líklega haft áhrif á mataræði, þá er Þessi frásögn er bæði einhliða og ofureinföldun á þróunarferlinu. Forfeður okkar nærðust á fjölbreyttu fæði sem innihélt orkuríka plöntufæðu eins og rætur, hnetur og ávexti ásamt kjöti. Gögn frá nútíma veiðimanna- og safnarasamfélögum, eins og Hadza-fólkinu, sýna að plöntufæði gegnir enn lykilhlutverki í mataræði manna.

Minni ristill og minni þörf fyrir gerjun þýðir ekki að mannslíkaminn sé illa aðlagaður plöntumiðuðu fæði. Þvert á móti er þetta vitnisburður um aukið sveigjanleika í fæðuvali—eitt af lykileinkennum velgengni mannsins. Þessi sveigjanleiki hefur gert okkur kleift að þrífast á mataræði sem spannar allt frá grænmetisríkum hefðum (t.d. á Indlandi) til mataræðis með háu hlutfalli dýraafurða (t.d. á heimskautasvæðum).

Fullyr ðing 3: Mýtan um „h ö nnun “

Höfundarnir halda því fram að það að draga úr neyslu á rauðu kjöti geri manninn að eina tegundina sem víkur frá „þróunarlegu mataræði“ sínu. Þessi fullyrðing sýnir grundvallarmisskilning á þróun. Þróun er ekki „hönnun“; hún er aðlögunarferli, knúið áfram af lífsbaráttu í tilteknum umhverfisaðstæðum. Menn eru alætur, líffræðilega útbúnir fyrir sveigjanleika í fæðuvali. Ólíkt ljónum eða kúm, sem eru líffræðilega bundin við að borða annaðhvort kjöt eða plöntur, geta menn dafnað á fjölbreyttum matarvenjum.

Þar að auki líkjast nútíma matarvenjur lítið því sem forfeður okkar lifðu við. Iðnvæðing matvælaframleiðslu og hnattvæðing viðskipta hafa gjörbreytt þeim valkostum sem við höfum aðgang að. Aðlögun mataræðis að nýjum heilbrigðisáskorunum er bæði eðlileg og óhjákvæmileg. Að halda öðru fram er að rugla nostalgíu saman við vísindi.

Blindur blettur h ö fundanna

Greinin nefnir ristilkrabbamein sem áhættuþátt en gerir lítið úr traustum vísbendingum um tengsl of mikillar neyslu á rauðu kjöti við alvarleg heilsufarsvandamál, þar á meðal hjarta- og æðasjúkdóma og sykursýki af tegund 2. Með því að leggja áherslu á tilteknar takmarkanir faraldsfræðirannsókna leitast höfundarnir við að draga í efa áratuga vísindarannsóknir sem varpa ljósi á þessar áhættur. Slík nálgun dregur úr skilningi almennings á næringarvísindum og viðheldur skaðlegum ranghugmyndum.

Niðurlag

Röksemdafærsla höfundanna byggir á valkvæðri og yfirborðskenndri túlkun á líffræði og þróun mannsins. Menn eru alætur, mótaðir af aðlögun og miklum sveigjanleika í mataræði—ekki „hannaðir“ til að lifa eingöngu á kjöti. Þessi sveigjanleiki, sem gerir okkur kleift að þrífast á fjölbreyttu mataræði, allt frá plöntumiðuðu til kjötmikils fæðis, hefur verið lykillinn að velgengni mannsins í þróunarsögunni. Kjöt getur vissulega verið hluti af hollu mataræði, en það er langt frá því að vera nauðsynlegt, og of mikil neysla þess hefur raunverulega heilsufarsáhættu í för með sér. Fullyrðingar um að menn séu „hannaðir“ til kjötneyslu eru á vísindalegum brauðfótum og viðhalda goðsögnum sem villa almenningi sýn. Íslendingar, rétt eins og aðrir, myndu gera vel í að nálgast slíkar staðhæfingar með heilbrigðri tortryggni og gagnrýnni hugsun.

Rajan Parrikar f æ ddist í Goufylki Indlands, hlaut skaðmenntun í Bandaríkjunum og var endurb æ ttur á Íslandi. Vefsetur hans er https://parrikar.com