„Undir­liggjandi verðbólguþrýstingur“ – af­sökun fyrir háum vöxtum?

Undanfarin ár höfum við Íslendingar fengið sömu skýringuna aftur og aftur: Stýrivextir eru háir vegna undirliggjandi verðbólguþrýstings.

Þetta hljómar faglegt. En í raun er þetta orðið þægilegt orðalag til að réttlæta háa vexti, jafnvel þegar þeir eru ekki að laga vandann.

Hvað þýðir þetta – í alvöru?

Á mannamáli á frasinn: „undirliggjandi verðbólga“ að sýna hvort verðhækkanir séu orðnar almennar í hagkerfinu: í þjónustu, daglegum rekstri og launum – ekki bara vegna innflutnings.

Vandinn á Íslandi er sá að þessi mæling er oft ekki orsök heldur afleiðing af því að leiga hækkar hratt, fasteignaverð rýkur upp og afborganir hækka sjálfkrafa vegna verðtryggingar

Þá neyðast fyrirtæki, sveitarfélög og þjónustuaðilar til að hækka verð. Þá hækkar „undirliggjandi verðbólga“.

Og svo er hún notuð sem rök fyrir því að halda vöxtum háum áfram.

Þetta er vítahringur.

Af hverju er þessum frasa kennt um háa vexti?

Vegna þess að þetta flytur ábyrgðina.

Ef sagt væri hreint út að verðbólgan á Íslandi væri að stórum hluta vegna húsnæðisvandans, ríkjandi kerfisvanda eða afleiðing verðtryggingar og ríkisfjármála, Þá þyrfti að ræða stefnu, ákvarðanir og ábyrgð.

Með því að vísa í „undirliggjandi verðbólguþrýsting“ verður vandinn óljós. Hann verður eitthvað sem „gerist“ – ekki eitthvað sem er búið til.

Af hverju virka háir vextir svona illa hér á Íslandi?

Vegna þess að þeir: lækka ekki leigu, byggja ekki fleiri íbúðir og taka ekki verðtryggingu úr sambandi

Í staðinn: hækka þeir greiðslubyrði heimila, auka óvissu og þrýsta enn frekar á verð á þjónustu og leigu

Þannig geta vextir sjálfir orðið hluti af vandanum sem þeir eiga að leysa.

Hvernig væri hægt að snúa þessu við?

Í fyrsta lagi með því að viðurkenna rót vandans.

Undirliggjandi verðbólga lækkar ekki fyrr en: húsnæðiskostnaður hættir að keyra allt upp, verðtrygging hættir að magna verðbólgu og ríkið hættir að kynda undir eftirspurn á verðbólgutímum

Í öðru lagi þarf að greina vandann..Hvað af vandanum sé launadrifið – og að allt er ekki endilega hægt að laga með vöxtum.

Í þriðja lagi þurfa ríkisfjármál og peningastefna að vinna saman, ekki hvort gegn öðru.

Niðurstaðan

„Undirliggjandi verðbólguþrýstingur“ er ekki rangt hugtak.

En á Íslandi er hann orðinn skjól – frasi - sem gerir stjórnvöldum kleift að horfa fram hjá eigin ákvörðunum og Seðlabankanum kleift að beita sama verkfæri aftur og aftur.

Verðbólga hér á Íslandi eru ekki náttúruhamfarir. Hún er framleidd: með húsnæðisskorti, verðtryggingu og ríkisfjármálum sem vinna gegn stöðugleika. Háir vextir laga ekkert af þessu. Þeir færa einfaldlega reikninginn yfir á heimilin.

Þegar vextir eru orðnir eina svarið er vandinn ekki verðbólgan sjálf, heldur hugmyndaleysið í stjórnuninni.

Verðbólga lækkar ekki af því að fólkið í stjórnsýslunni gefst upp. Hún lækkar þegar kerfið er lagað.

Og þar til það gerist mun „undirliggjandi verðbólguþrýstingur“ áfram vera notaður sem afsökun —fyrir því að gera ekki það sem raunverulega þarf að gera.

Höfundur er áhugamaður um betra samfélag.