Fjór­tán góð ráð gegn krabba­meinum

Forvarnir gegn krabbameinum: Hvað er mikilvægt að vita?

Mottumars, árlegt árvekniátak Krabbameinsfélags Íslands, hefur það markmið að fækka þeim sem greinast með krabbamein, fjölga þeim sem lifa og auka lífsgæði þeirra sem lifa eftir greiningu krabbameins. Krabbamein eru ein helsta dánarorsök í heiminum, en hægt er að koma í veg fyrir allt að 40% krabbameina með heilbrigðum lífsstíl. Alþjóðasamtök fyrir rannsóknir á krabbameinum (International Agency for Research on Cancer - IARC), sem heyrir undir Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina, hafa þróað svokallaðan Krabbameinsvegvísi Evrópu (European code against cancer). Þetta eru ítarlegar leiðbeiningar sem ætlað er að fræða almenning um hvernig hægt er að draga úr áhættu á krabbameinum. Einnig er nýnæmi í þessari útgáfu að sérstakar leiðbeiningar eru fyrir stjórnvöld, enda hlutverk þeirra og ábyrgð á að efla lýðheilsu ótvírætt. Þekking á þessum ráðleggingum gerir einstaklingum og samfélögum kleift að taka fyrirbyggjandi skref og stuðla að heilbrigðari lífsstíl.

Hvað er Krabbameinsvegvísir Evrópu?

Krabbameinsvegvísir Evrópu eru leiðbeiningar byggðar á gagnreyndri þekkingu sem miða að því að draga úr áhættunni á því að greinast með krabbamein. Hann kom fyrst út árið 1987 en kom nýverið út í 5. útgáfu. Í honum er lögð áhersla á að hægt er að draga úr líkunum á því að fá flest krabbamein með því að forðast þekkta áhættuþætti og tileinka sér heilbrigðar lífsstílsvenjur. Hann samanstendur af 14 mikilvægum skilaboðum sem snúa að hegðun einstaklinga, umhverfi og persónulegu vali til að minnka áhættuna á krabbameini en tekur einnig á mögulegum aðgerðum stjórnvalda til að draga úr samfélagslegri byrgði krabbameina.

Áhrif reykinga

Reykingar eru helsta orsök krabbameina á heimsvísu. Reykingatíðni á Íslandi er einhver sú lægsta í Evrópu en engu að síður myndi það skila sér í lækkaðri tíðni krabbameina á Íslandi að draga enn frekar úr beinum og óbeinum reykingum. Reykingar, hvort sem það er í formi reykinga á sígarettum eða vindlum og notkun reyklaus tóbaks eru sterkur áhættuþáttur margra tegunda krabbameina. Að hætta reykingum skilar miklum ávinningi með lækkun á áhættu, jafnvel eftir margra ára reykingar. Samfélagslegar aðgerðir og stuðningur gegna mikilvægu hlutverki eins og sannast best á árangri Íslendinga í tóbaksvörnum en herða þarf róðurinn gegn útbreiðslu annarra nikótínvara s.s. nikótínpúðum sem eru mjög ávanabindandi og geta haft krabbameinsvaldandi áhrif á slímhúðir í munni. Félag norrænna krabbameinsskránna benti nýverið á mikilvægi samræmdrar löggjafar gegn tóbaksvörum í bréfi til Evrópusambandsins.

Áhrif áfengis

Áfengi er annar mikilvægur áhættuþáttur. Áfengi eykur áhættu á mörgum krabbameinum eins og í munnholi, koki, vélinda, lifur, ristli og brjóstum. Ráðlagt er að takmarka neyslu áfengis eða sleppa því alveg. Jafnvel það að minnka neyslu lítillega skilar ávinningi fyrir heilsu. Mikilvægt er að takmarka aðgengi að áfengi eins og gert hefur verið með einkasölu ríkisins hér á landi og banna auglýsingar.

Áhrif líkamsþyngdar og hreyfingar

Offita er áhættuþáttur fyrir margar tegundir krabbameina, meðal annars brjósta-, ristil- og nýrnakrabbamein. Hreyfingarleysi er líka sjálfstæður áhættuþáttur. Það að ná og viðhalda kjörþyngd með fjölbreyttu matarræði og reglulegri hreyfingu getur dregið verulega úr áhættu á því að fá krabbamein. Fullorðnir einstaklingar eru hvattir til að hreyfa sig í að minnsta kosti 150 mínútur á viku til dæmis með því að ganga, hjóla eða synda.

Matarræði

Næringarrík fæða í samræmi við ráðleggingar Embættis landlæknis þar sem áhersla er á neyslu grænmetis, ávaxta, heilkorns og magurra próteingjafa er verndandi gagnvart því að fá krabbamein. Mælt er með því að takmarka neyslu á unnum matvælum, rauðu kjöti og fæðutegundum sem innihalda mikið magn sykurs og forðast alveg unna kjötvöru. Hollt matarræði stuðlar að almennri heilsu og styrkir ónæmiskerfið.

Sólarvarnir

Útfjólubláir geislar frá sólinni og ljósabekkjum eru krabbameinsvaldandi. Mælt er með því að nota sólarvörn og hlífðarfatnað og leita í skugga þegar sólin er sterkust og sleppa því alveg að nota ljósabekki til að minnka áhættu á krabbameini.

Bólusetningar og skimun

Sum krabbamein er hægt að fyrirbyggja með bólusetningum og snemmgreiningu. HPV-bóluefnið verndar gegn leghálskrabbameini og öðrum HPV-tengdum krabbameinum. Bólusetning gegn lifrarbólgu B verndar gegn lifrarkrabbameini. Mælt er með því að mæta regluleg í skimun í samræmi við ráðleggingar. Á Íslandi er skimað fyrir brjósta-, legháls- og ristilkrabbameini auk þess sem sérstakar skimanir eru í boði fyrir fólk í ákveðnum áhættuhópum. Skimun stuðlar að því að greina krabbamein fyrr og eykur líkur á lækningu.

Umhverfisþættir

Það að minnka umhverfisógnir, svo sem loftmengun og hættuleg efni, gegnir einnig mikilvægu hlutverki í forvörnum. Stjórnvöld og samfélög geta tekið upp stefnu til að bæta loftgæði og draga úr útsetningu fyrir hættulegum efnum. Almenningur á Íslandi hefur að undanförnu orðið meðvitaðri um mengun og loftgæði og full ástæða til að leita leiða til að draga úr mengun og auka loftgæði.

Áhrif hormóna

Notkun kvenhormóna á breytingaskeiði getur verið gagnleg þeim konum sem upplifa mikil tíðahvarfaeinkenni. Samsett hormónameðferð með estrógeni og prógesteróni getur aukið áhættu á brjóstakrabbameini og því ætti að nota hana í eins skamman tíma og hægt er. Brjóstagjöf getur dregið úr áhættu á brjóstakrabbameini.

Að lokum

Krabbameinsvegvísir Evrópu undirstrikar að hægt er að fyrirbyggja mörg krabbamein. Með því að taka upplýstar lífsstílsákvarðanir—með því að takmarka áfengi, forðast tóbak, viðhalda kjörþyngd, borða hollt, vernda sig gegn UV-geislum og taka þátt í bólusetningum og skimunum—er öllum kleift að minnka sína eigin áhættu. Auk þess geta stjórnvöld auðveldað fólki að aðhyllast heilbrigðan lífsstíl, t.d. með því að takmarka aðgengi að tóbaki og áfengi og setja skatta á óholla vöru s.s. sykurskatt og lækka álögur á ávexti og grænmeti. Almenn vitund og samfélagsátak eru lykilatriði til að skapa heilbrigðari framtíð þar sem færri þurfa að takast á við krabbamein og afleiðingar þess. Sameiginlega getum við unnið að því að skapa heilbrigðara og krabbameinslaust samfélag. Í þessari viku stendur yfir fundur í samstarfsverkefni Evrópuþjóða (EUnetCCC) á Landspítala sem miðar að því að fjölga vottuðum krabbameinsmiðstöðvum í Evrópu og auka aðgengi íbúa að bestu mögulegu krabbameinsþjónustu. Liður í því verkefni er að auka forvarnir og draga þannig úr þeim fjölda sem greinist með krabbamein.

Sigurdís Haraldsdóttir, yfirlæknir á Landspítala og prófessor í krabbameinslækningum. 

Sigríður Gunnarsdóttir, forstöðumaður Rannsóknaseturs-Krabbameinsskrár hjá Krabbameinsfélagi Íslands og prófessor í krabbameinshjúkrun.

Heimildir:

https://ncu.nu/wp-content/uploads/2026/02/NCU-Joint-letter-to-Comission-2026.pdf

https://cancer-code-europe.iarc.who.int/