1. maí: Sóknar­færi í jafn­rétti eða skref aftur á bak?

Þekking er dýrmætasta auðlind hverrar þjóðar. Menntun er fjárfesting sem á að skila sér í aukinni framleiðni, verðmætasköpun og bættum lífskjörum. Til að þessi tengsl haldist þarf vinnumarkað sem byggir á sanngjörnum leikreglum. Í þeim leikreglum gegnir jafnlaunareglan lykilhlutverki. Henni hefur verið ætlað að tryggja réttlæti og sanngirni í launasetningu. Önnur mikilvæg stoð í því tilliti er gagnsæi í launasetningu. Til að tryggja að jafnlaunareglan virki og nægilegt gagnsæi ríki um að henni sé fylgt, hefur jafnlaunavottun verið innleidd. Í vetur hefur verið unnið að breytingum á ákvæðum laga um jafnlaunavottun, sem áhöld eru um hvort séu til bóta að öllu leyti.

Á baráttudegi launafólks, 1. maí, er rétt að staldra við og spyrja: Munu breytingarnar tryggja að menntun háskólafólks, ekki síst stétta þar sem konur eru í miklum meirihluta. sé metin til launa af sanngirni og gegnsæi og að jafnlaunareglunni verði framfylgt?

Nýtt kerfi í deiglunni

Frumvarp það, sem nú er til meðferðar á Alþingi, breytir lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna. Markmið þeirra laga er að koma í veg fyrir mismunun á grundvelli kyns og viðhalda jafnrétti og jöfnum tækifærum kynjanna, m.a. á vinnumarkaði, með því að vinna gegn launamisrétti og annarri mismunun á grundvelli kyns.

Áformuð breyting er veigamikil; núverandi fyrirkomulag jafnlaunavottunar og jafnlaunastaðfestingar verður lagt af og í staðinn kemur reglubundin skýrslugjöf til Jafnréttisstofu. Fyrirtæki og stofnanir með 50 eða fleiri starfsmenn munu þurfa að skila inn gögnum um starfaflokkun og launagreiningu á þriggja ára fresti.

Hlustað á gagnrýni – að hluta

Það ber að fagna því að tekið hefur verið tillit til veigamikilla athugasemda BHM frá því að málið var fyrst kynnt í samráðsgátt. Við vöruðum við því að fyrirhuguð viðmið um starfaflokkun væru of óljós, sem gæti viðhaldið kerfisbundnu vanmati á störfum háskólafólks, ekki síst í kvennastéttum.

Í endanlegu frumvarpi er kveðið á um fjögur hlutlæg meginviðmið við mat á störfum: ábyrgð, álag, hæfni og vinnuaðstæður. Þetta er í samræmi við alþjóðlegar kröfur og er mikilvægt skref í átt að því að tryggja að sérfræðiþekking og menntun séu virt í launasetningu starfsfólks. Sömuleiðis er jákvætt að skýrslugjöfin verði samræmd þvert á vinnumarkaðinn, sem auðveldar eftirlit og samanburð.

Þegar eftirlitið hverfur af stórum hluta markaðarins

Hins vegar standa eftir alvarlegir annmarkar sem við í BHM getum ekki látið óátalda. Má þar nefna hækkun viðmiðunarmarka úr 25 starfsmönnum í 50. Með þessu er verulegur hluti íslensks vinnumarkaðar skilinn eftir í eftirlitslausu rými.

Það er einmitt á smærri vinnustöðum þar sem hættan á huglægum og ógegnsæjum launaákvörðunum er oft mest. Hvernig á að framkvæma jafnlaunaregluna á gagnsæjan og markvissan hátt þegar þúsundir starfsmanna falla utan hins reglubundna aðhalds? Meginreglan um jöfn laun fyrir jafn verðmæt störf skilar sér einungis ef lagalegar kröfur eru skýrar og eftirlitið með framkvæmdinni er virkt.

Gagnsæi sem nær ekki til launafólks

Frumvarpið gerir ráð fyrir að niðurstöður launagreininga séu kynntar starfsfólki og gerðar aðgengilegar. Það er mikilvægt skref. En gagnsæi sem takmarkast við niðurstöður án skýrra upplýsinga um þær forsendur sem liggja að baki launaákvörðunum nær ekki tilgangi sínum.

Til að launafólk geti metið hvort jafnlaunareglunni sé fylgt þarf það ekki einungis að sjá hversu mikill launamunur er, heldur einnig af hverju hann er til staðar. Það krefst aðgengis að þeim hlutlægu og kynhlutlausu viðmiðum sem notuð eru við starfaflokkun, mat á störfum og ákvörðun einstaklingsbundinna launa.

Ef upplýsingagjöfin takmarkast við samanteknar, jafnvel ópersónugreinanlegar tölur, án nægilegs samhengis, er hætta á að gagnsæið verði yfirborðskennt. Þá verður erfitt fyrir starfsfólk og fulltrúa þess að sannreyna hvort mismunur á launum byggist á málefnalegum sjónarmiðum eða ekki.

Samráð er forsenda trausts

Loks þarf að nefna mikilvægi samráðs. Á íslenskum vinnumarkaði er samráð forsenda trausts. Þegar stjórnvöld velja að hunsa rökstuddar kröfur heildarsamtaka launafólks um grundvallaratriði á borð við stærðarmörk vinnustaða og gagnsæi launasetningar í þessu tilfelli, veikist ekki aðeins lagasetningin sjálf heldur einnig sá samfélagssáttmáli sem við byggjum á við að þróa heilbrigðan vinnumarkað.

Framhald baráttunnar

Jafnrétti er hvorki formsatriði né valkvætt verkefni; það er sjálf forsenda réttláts samfélags. Baráttudagur launafólks minnir okkur á að réttindi okkar eru ekki sjálfgefin. Fyrir þeim hefur verið barist áratugum saman í krafti samstöðu um réttlát kjör. Til að viðhalda þeim er nauðsynlegt að fylgja þeim eftir af árvekni og einurð.

Gleðilegan 1. maí.

Höfundur er formaður BHM.